Kverkfjallasvæði

© Hjörleifur Guttormsson

Kverkfjöll og Hvannalindir

Staðhættir

Kverkfjöll eru mikil megineldstöð í norðurbrún Vatnajökuls og þriðji hæsti fjallbálkur landsins á eftir Öræfajökli og Bárðarbungu. Tvær jökulfylltar öskjur eru taldar vera í Kverkfjöllum og litlu sunnar og vestar á Kverkfjallahrygg. Er syðri askjan jökli hulin en rimar þeirrar nyrðri eru að mestu íslausir nema að sunnanverðu; liggja þeir í um og yfir 1800 m hæð. Hæst rís Skarphéðinstindur á austanverðu fjallinu í 1936 metra hæð yfir sjávarmál. Skipta má Kverkfjöllum í eystri og vestari hluta um Kverk sem er mikið skarð í fjöllin norðanverð með geysiháum þverhníptum hamraveggjum. Út um Kverk skríður Kverkjökull til norðvesturs niður undir hásléttuna í um 900 metra hæð.
Beggja vegna Kverkfjalla falla frá ísaskilum langt suður á Vatnajökli afar stórir skriðjökulskildir aflíðandi norður á hásléttuna.

Kverkfjallarani er að meginhluta byggður upp af samsíða móbergshryggjum, 5-6 talsins, og fara hnjúkar hækkandi eftir því sem nær dregur Kverkfjöllum. Sigdalur sem Hraundalur kallast liggur um ranann endilangan með stefnu á Kverk og skiptir honum í Austur- og Vesturrana. Niður í innsta hluta hans skríða urðarjöklar frá Kverkfjöllum eystri.
Jökuláin Kreppa fellur undan vesturjaðri Brúarjökuls en Jökulsá á Fjöllum í mörgum kvíslum undan Dyngjujökli. Vatnsmestu kvíslar Jökulsár koma undan jökli rétt vestan Kverkfjalla en lengra til vesturs hverfa kvíslar niður í sandorpin hraun. Þar sest til fínn jökulleir sem þyrlast upp í vindi og verða af miklir misturstrókar sem taka fyrir útsýni og geta borist langar leiðir.

Leiðir til Kverkfjalla

Fornar heimildir og munnmæli benda til mannaferða yfir Vatnajökul á miðöldum en jökullinn var þá langtum minni en síðar varð, sbr. nafnið Klofajökull. Ekki er ólíklegt að leið Norðlendinga suður yfir jökul hafi legið upp austan Kverkfjalla. Fyrstur til að ganga á Kverkfjöll var þýski jarðfræðingurinn Trautz árið 1910.
Sumarið 1970 var Kreppa brúuð suðvestur af Arnardal og rudd akslóð inn Krepputungu um Hvannalindir og Kverkhnjúkaskarð að Kverkfjöllum. Þar vestan undir Virkisfelli var reistur Sigurðarskáli í gamalli gígskál sumarið 1971 með sameiginlegu átaki Ferðafélags Fljótsdalshéraðs, Vopnafjarðar og Húsavíkur, kenndur við Sigurð Egilsson, forgöngumann í ferðamálum á Húsavík. Vestan úr Ódáðahrauni liggur svonefnd Austurleið [F910] yfir brú sem byggð var yfir Jökulsá á Fjöllum rétt sunnan Upptyppinga árið 1986. Út frá henni liggur Kverkfjallaleið [F902] suður til Kverkfjalla. Austurleið heldur áfram austur yfir Krepputungu en við Kreppuháls greinist frá henni Hvannalindavegur [F903] suður í Hvannalindir.

Gönguleiðir og áhugaverðir staðir í Kverkfjöllum

Ástæða er til að vara ferðamenn við snöggum veðrabrigðum við Kverkfjöll og í grennd, þar sem þoka, stórviðri og sandbyljir geta skollið á fyrirvaralítið. Því er góður búnaður nauðsynlegur og ítrasta varúð á leið að íshelli og á jökul vegna hruns, jökulsprungna og dimmviðris. Brýnt er að hafa öll nauðsynleg hjálpartæki með á jökul, svo sem áttavita, línur, brodda og sólgleraugu!

1. Sigurðarskáli - Íshellir

Um þrír kílómetrar eru að sporði Kverkjökuls, eftir gönguleið yfir jökulruðning eða eftir bílaslóð inn á jökulurðina skammt frá íshellinum. Gæta þarf ítrustu varúðar vegna hruns við jökuljaðarinn.

2. Virkisfell - Biskupsfell

Gengið er inn og upp frá Sigurðarskála úr suðri á Virkisfell (1108 m). Biskupsfell (1240 m) er hálfum öðrum kílómetra austar, einnig auðvelt uppgöngu sunnan frá. Þaðan blasir við Tvíhyrna (1240 m). Framhald hugsanlegt eftir leið 3.

3. Sigurðarskáli - Kverkfjallarani - Hveragil

Frá Sigurðarskála er í fyrstu gengið eftir leið 2 milli fella og hnjúka til austurs yfir eldgjár og hrauntauma, um 12 km leið. Í Hveragili eru volgrur á nokkrum stöðum, allt að 62 gráðu heitar. Þaðan inn að Þorbergsvatni við jaðar Brúarjökuls eru um 8 km.

4. Akslóð um Austurrana að Hveragili

Jeppaslóð liggur af Kverkfjallavegi innan við Hvannalindir um 38 km leið að Hveragili vestur af Vatnahrygg. Liggur hún um melöldur, fram hjá tjörnum og yfir fimm hrauntauma.

5. Gönguferð á Kverkfjöll vestari

Frá Sigurðarskála er haldið að Kverkjökli norðan við íshellinn og gengið sniðhallt upp og suður yfir jökulinn fram hjá sprungusvæðum að jaðarurðum í um 1260 m hæð. Þaðan skáhallt upp Löngufönn og um Hveratagl að skála Jöklarannsóknafélagsins í um 1700 m hæð.

6. Skarphéðinstindur - Kverk - Sigurðarskáli

Frá skála Jöklarannsóknafélagsins við Hveradal er hæg ganga suðaustur yfir öskju Kverkfjalla á Skarphéðinstind (1936 m) en þaðan er afar víðsýnt. Í bakaleið má ganga niður vestan við Kverk. Gæta þarf þess að þoka getur skollið yfir uppi á Kverkfjöllum þá minnst varir.

Jarðfræði

Kverkfjöll eru við austurjaðar eystra gosbeltisins sem teygir sig norður í Öxarfjörð og Sléttu. Svo sem títt er um megineldstöðvar liggja út frá aðaleldfjallinu sprungureinar til suðvesturs og norðausturs og hafa á síðasta jökulskeiði hlaðist þar upp móbergshryggir og hnjúkaraðir á gossprungum undir jökli. Kverk-fjallahryggur gengur til suðvesturs undir Vatnajökul en Kverkfjallarani blasir við sem feiknamikil hnjúka-þyrping sem teygir sig 30 km til norðausturs frá Kverkfjöllum.

Að meginhluta til hafa Kverkfjöll byggst upp í eldgosum á síðasta jökulskeiði. Er talið að goshrinur hafi verið um 40 talsins og hver þeirra skilað að meðaltali um 0,1 km3 af gosefnum.
Í Kverkfjallarana er afar mikið um misgengi. Þar hafa orðið mörg hraungos eftir að jökla leysti fyrir um 10 þúsund árum og er Lindahraun talið yngst eða innan við 2800 ára. Hraunin hafa oftast verið þunnfljótandi og liðast nú eins og ár í steingerðum fossum og flúðum niður um hlíðar móbergshnjúkanna.

Eldgosum í Kverkfjöllum og undir Dyngjujökli hafa á liðnum öldum fylgt mikil flóð í Jökulsá á Fjöllum. Gífurlegt hamfaraflóð sem varð, að talið er, fyrir um 2000 árum er rakið til eldgosa á þessum slóðum eða í Bárðarbungu.

Jarðhiti í Kverkfjöllum

Eitt öflugasta háhitasvæði landsins er að finna í Kverkfjöllum vestari. Tengist það misgengi með sigstalli til vesturs. Hverasvæðið er um 3 km á lengd og allt að 1 km á breidd og liggur í 1600 -1700 m hæð yfir sjó. Efst og syðst er Hveradalur, aðskilinn með Þrengslum frá Hveraskál [Neðri-Hveradal], sem er víð geil mót norðvestri að Dyngjujökli. Norðan í skarðinu er Gámur, einn öflugasti gufuhver landsins. Norður frá Hveraskál liggur hryggur og ofan við hann lægð og mynda þau til samans jarðhitarein sem nefnd hefur verið Hveratagl. Gönguleið frá Kverkjökli liggur skáhallt upp Löngufönn á hrygginn og áfram með brúnum upp í skála Jöklarannsókna-félagsins.
Innst í Hveradal er allstórt lón, oft ísi lagt en tæmist stundum. Annað lón eða stöðuvatn er í ketilsigi rétt austur af skála Jöklarannsóknafélagsins. Er sigið um 600 m breitt og 100 m djúpt. Það myndaðist árið 1959 í eins konar sprengigosi í tengslum við jarðhita. Þá eru og hitur ofarlega í Skarphéðinstindi og víðar í Kverkfjöllum eystri.
Austan Kverkfjalla er jarðhita að finna í Hveragili á um tveggja km löngum kafla og eru þar víða 40 til 60 gráðu heitar laugar. Í gilinu eru fallegar kalkútfellingar og bólstraberg.
Í ánni sem kemur undan Kverkjökli er vottur af jarðhitavatni sem veldur því að íshellir myndast yfir farveginum. Jarðhiti er undir skriðjöklinum og afrennsli er til hellisárinnar frá ketilssiginu í öskjunni efra.

Gróður í Kverkfjöllum

Kverkfjöll og Kverkfjallarani liggja hærra en svo að þar þrífist samfelldur gróður. Þar er því aðeins að finna mela- og fjallaplöntur á stangli og ná einstaka tegundir í um og yfir 1400 metra hæð. Nokkuð er um lágplöntur, svo sem mosa og skófir. Á hraunum er hér víða áberandi ljósgrá skóf sem nefnist öræfaostur (Stereocaulon arcticum). Við volgar lindir í Hveragili er gróskumikið á blettum og stingur það í stúf við auðnina allt um kring.

Hvannalindir

Hvannalindir eru gróðurvin í um 640 m hæð norðan undir Lindahrauni í skjóli af Lindafjöllum og Krepputunguhraunum að vestan og Kreppuhrygg að austan. Lindaá fellur úr suðri niður með hraunjaðrinum við Kreppuhrygg. Friðlýst 1973.

Hvannalindir eru í umsjá Vatnajökulsþjóðgarðs og er eftirliti og annarri starfsemi sinnt af starfsfólki þjóðgarðsins.

Í Hvannalindum bætist henni Lindakvísl úr suðvestri þar sem kvíslin liðast milli gróinna bakka fram hjá stökum gíghól sem nefnist Lindakeilir.Nafn sitt fá Hvannalindir af ætihvönn sem þar dafnar óáreitt af beit. Sem gróðurvin og vistkerfi eru Hvannalindir einstæðar á Íslandi, að mestu ótruflaðar af búfjárbeit frá því að land byggðist og umkringdar af auðn á alla vegu. Mest áberandi í gróðurþekjunni eru víðiflesjur og blómleg hvannstóð við hraunjaðra og fram með lækjum. Þar sem gróskan er mest við hraunjaðrana vaxa þó aðeins 32 tegundir blómplantna. Alls hafa sést um 30 fuglategundir í Lindunum og við tjarnir sunnan þeirra. Sex tegundir mega teljast árvissir varpfuglar: Heiðagæs, hávella, rjúpa, sendlingur, óðinshani og snjótittlingur. Hvannalindir voru friðlýstar af Náttúruverndarráði (nú Umhverfisstofnun) árið 1973.
Merkar friðlýstar þjóðminjar eru í Hvannalindum þar sem eru rústir útilegumannabæjar í jaðri Lindahrauns. Rústirnar fann Þorgils gjallandi (Jón Stefánsson) ásamt þremur öðrum Þingeyingum árið 1880 en Kristján Eldjárn rannsakaði þær sumarið 1941. Leiða menn getum að því að Fjalla-Eyvindur og Halla hafi hafst við í Hvannalindum 1767 og einhver ár þar á eftir uns þau fluttu í Eyvindarver við Þjórsá. Lengst af var hér afar fáförult uns vegslóði var ruddur inn Krepputungu um Hvannalindir að Kverkfjöllum 1971.

Gönguleiðir og áhugaverðir staðir í Hvannalindum

7. Hvannalindir - Kreppuhryggur - Kreppuþröng

Frá Kverkfjallaslóð í Hvannalindum liggur afleggjari suðaustur á bílastæði við norðurendann á Kreppuhrygg. Stutt ganga er upp á hrygginn þaðan sem er frábært útsýni yfir Hvannalindir og suðaustur yfir Lindahraun til Kverkfjalla. Stutt er þaðan austur að Kreppuþröngum þar sem Kreppa byltist í örþröngri rás.

8. Hvannalindir - bæjarrústir - Lindakeilir

Smáspölur er frá bílastæði við endann á Kreppuhrygg (sjá 7) að norðurjaðri Lindahrauns. Þar austan við Lindaá eru í hraunbrúninni rústir útilegumannabæjar. Um tveggja kílómetra gönguleið er frá rústunum vestur með hraunjaðrinum, yfir melöldu og Lindakvísl að Lindakeili, sem er stakur strýtulaga móbergshóll rétt við akleiðina suðvestast á lindasvæðinu.

9. Hvannalindir - Lindaá - Krikatjörn

Lengri gönguleið má velja frá bæjarrústunum í Hvannalindum með fram Lindaá eftir jaðri Lindahrauns suður á móts við Krikatjörn eða að Sjónarhæð þar sem komið er á akslóðina að Hveragili.

10. Lindafjöll - Rifnihnjúkur - Upptyppingar

Akslóðin frá Sigurðarskála að brú á Jökulsá á Fjöllum sunnan Upptyppinga liggur um Krepputunguhraun vestan undir Lindafjöllum og norðaustan við Rifnahnjúk (780 m) og Rifnahnjúksöldur. Rifnihnjúkur er um 100 m hátt móbergsfell úr bólstrabergi en með túffhettu á kolli, sundurskorið af sprungum og misgengjum.