Hávaði

Hljóð er bylgjuhreyfing í lofti. Eðlisfræðilega er enginn munur á hávaða og hljóði, en frá sálrænu sjónarhorni er hljóð upplifun. Hávaði er skilgreindur sem óæskilegt eða skaðlegt hljóð.

Hávaði er talinn eitt af stærstu heilbrigðisvandamálum nútímans. Þó hávaði sé ekki lífshættulegur getur hann haft mikil áhrif á heilsu okkar og lífsgæði. Áhrif hans fara eftir því af hvaða toga hávaðinn er, tíðnisvið hans og styrkleika, hvernig hann breytist með tímanum og á hvaða tíma sólarhringsins við heyrum hann.

Mælieining fyrir hljóð er desiBel (dB) sem er lógaritmískur skali, þannig að 3ja dB hækkun á hljóðstigi jafngildir tvöföldun á styrkleika þess. Til þess að taka tillit til breytilegrar næmni mannseyrans fyrir mismunandi tíðni hljóðs, er við mælingar beitt ákveðinni síu og er þá talað um dB(A). Venjulegt samtal getur verið um 60 dB. Fari hávaði yfir ákveðin mörk getur hann farið að valda heyrnarskemmdum. Hættumörk eru talin vera við 80-85 dB jafngildishljóðstig eða við styttri hljóðtoppa 120-130 dB.

Hættan eykst með auknum hljóðstyrk og lengd þess tíma sem dvalið er í hávaða.

Mynd sem sýnir dB stig


Hávaði er nánast alls staðar í daglegu umhverfi okkar og uppspretturnar margar, bæði í vinnuumhverfinu og þar sem við verjum frítíma okkar, jafnt heima sem heiman.

  • Umferð á láði, legi og í lofti  
  • Tæknibúnaður innan dyra sem utan  
  • Iðnaður og atvinnustarfsemi  
  • Hávaði frá nágrönnum  
  • Byggingastarfsemi og ýmis konar framkvæmdir  
  • Íþróttir og líkamsrækt  
  • Tómstundir og menningarviðburðir  

Í þéttbýli er það aðallega hávaði frá umferð og nágrönnum sem angrar fólk, auk hvers kyns tækjabúnaðar í byggingum. 

Hávaði á/frá vinnustöðum er m.a. margs konar vélarhljóð svo sem frá blásurum, kælipressum, hristurum, kvörnum og vinnuvélum af ýmsu tagi. Hljóðdæmi frá Vinnueftirlitinu með upplýsingum um áhrif hávaða (mp3). Á skrifstofum veldur ýmis konar utanaðkomandi hávaði truflun, en einnig geta loftræsikerfi, ljósritunarvélar, prentarar og tölvur o.fl. valdið truflun. Í skólum og leikskólum eru það gjarnan athafnir barnanna sem valda mestum hávaða. Frekari fróðleik og upplýsingar um hávaða á vinnustöðum má finna á vefsíðum Vinnueftirlitsins

Hávaði á tónleikum, diskótekum, akstursíþróttasvæðum, frá vélsögum, vasadiskóum, leikföngum og flugeldum veldur oft heyrnarskaða. 

Í reglugerðum er að finna ákvæði um hávaða á vinnustöðum, hönnun húsa varðandi hljóðvist þeirra og um hávaðamörk utanhúss. Þá geta heilbrigðisnefndir gefið fyrirmæli vegna ónæðis af hávaða á skemmtistöðum, frá hljómflutningstækjum og öðrum tækjum á almannafæri. 

Byggingarfulltrúar, heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga og Vinnueftirlit ríkisins hafa eftirlit með hljóðhönnun húsa, hávaða og mæla hljóðstig og ómtíma. (ómtími er sá tími sem tekur hljóð að deyja út). 

Á hávaðasömum vinnustöðum þar sem jafngildishljóðstig er yfir 85 dB á að skaffa starfsfólki heyrnarhlífar, en í skólum og leikskólum er ekki hægt að nota slíkt.

Hávaðamælingar í skólum, leikskólum, íþróttahúsum og sundhöllum hér á landi sýna að þessir staðir uppfylla ekki kröfur um ómtíma auk þess sem meðaltal hljóðstigs þar er oft yfir hættumörkum ( 80-85 dB ). Þetta er verulegt áhyggjuefni einkum vegna þess að heyrn barna er viðkvæmari en fullorðinna. Þá sýna niðurstöður mælinga á tónleikum að þar fer hávaði oft langt yfir hættumörk.

Hávaði dregur mjög úr lífsgæðum, hann getur valdið varanlegum heyrnarskaða og eyrnasuði, hann truflar svefn og hvíld, dregur úr málskilningi og námsgetu og veldur stressi.

Heyrnarskerðing er algengasta afleiðing hávaða og algengasti óafturkræfi vinnuskaðinn.

Hávaði getur breytt eðlislægu svefnmynstri. Svefntruflanir geta svo leitt m.a. til þreytu, streitu, depurðar og minnkaðrar framkvæmdahæfni. Streita veldur svo m.a. aukinni framleiðslu streituhormóna, hækkun blóðþrýstings og eykur hættu á hjarta- og æðasjúkdómum. 

Rannsóknir sýna að mikill hávaði hefur neikvæð áhrif á málþroska og náms- og lestrargetu barna. Börn eiga erfiðara með að greina talað mál út úr hávaða en fullorðnir. Fyrst við 13-15 ára aldur hafa þau náð sömu hæfni og fullorðnir hvað þetta varðar. Talið er að stóran hluta lestrarörðugleika hjá börnum megi rekja til hávaða í kennslustofunni.

Væg heyrnardeyfa hjá börnum og fullorðnum dregur verulega úr hæfni þeirra til þess að skilja mál og ná hátíðnihljóðum (6 – 8000 Hz), einkanlega þar sem hljómburður er lélegur. Margir óraddaðir samhljóðar hafa tíðnina 6 – 8000 Hz en talið er að 60% af getu okkar til að heyra rétt, og þar með skilja það sem sagt er, byggist á því að heyra samhljóða, en aðeins 5% byggi á getunni til þess að heyra sérhljóða.

Bandarískar rannsóknir hafa leitt í ljós að um 70% framhaldskólanema hafa greinst með forstigseinkenni af varanlegri heyrnardeyfu. Einnig fjölgar ört þeim unglingum sem þjást af eyrnasuði (tinnitus) og segja margir þeirra að það hafi byrjað eftir að þeir höfðu hlýtt á háværa tónlist. Ætla má að ástandið hér á landi sé ekki mjög frábrugðið því sem er í Bandaríkjunum.

HeyrnahlífarÁ vinnustöðum er reynt að draga úr hávaða véla og tækja með ýmsum ráðum og starfsfólki útvegaðar heyrnahlífar þar sem jafngildishávaði er > 85 dB. Reynt er að draga úr hávaða frá umferð með byggingu hljóðmana og bættu skipulagi. Á undanförnum árum hefur verið unnið að því að framleiða hljóðlátari bíla, flugvélar og ýmis önnur tæki, en fjölgun þeirra dregur úr gagnsemi þessara aðgerða.

Mikilvægt er að gætt sé að hljóðvist húsnæðis strax á hönnunarstigi og  því síðan fylgt eftir að rétt sé staðið að málum, því erfitt og kostnaðarsamt er að bæta úr göllum eftir á. Til er hljóðflokkunar staðall fyrir húsnæði, sem eðlilegt er að nota við hönnun húsnæðis. Í eldra húsnæði er hægt að bæta hljóðvist m.a. með því að setja hljóðeinangrandi efni í loft og niður á veggi, nota frekar mjúk gólfefni en hörð og að nota millilag þar sem hörð gólfefni eru notuð. Í skólum og leikskólum má, auk þessa, huga að fækkun barna í kennslustofum, breyttri dagskrá, skipta bekkjum upp í minni hópa, nýta allt húsnæðið, nota mottur þar sem leikið er með hávær og hörð leikföng, setja tappa undir borð- og stólfætur o.s.frv. Þá er mikilvægt að velja vel hönnuð húsgögn, sem ekki valda miklum hávaða.

Leiðbeiningar um hljóðvistarkröfur í umhverfi barna 

Umhverfisstofnun hefur látið útbúa leiðbeiningar um hljóðvistarkröfur í umhverfi barna í samræmi við 11. grein í reglugerð nr. 724/2008, um hávaða.

Útgáfa leiðbeininga um hljóðvistarkröfur íumhverfi barna er þríþætt, leiðbeiningar þessar sem gefnar eru út af Umhverfisstofnun og tvennar leiðbeiningar til viðbótar sem gefnar eru út af Mannvirkjastofnun. Allar þrjár útgáfurnar fjalla um þau atriði sem koma fram hér að neðan. Í þessum leiðbeiningum er lögð áhersla á mörk fyrir hávaða í umhverfi barna, eftirlit með hljóðvist í umhverfi barna og góð ráð gegn hávaða í umhverfi barna. Mannvirkjastofnun leggur sérstaka áherslu á hönnun húsnæðis þar sem börn dvelja og hætta er talin á að hávaði geti valdið þeim ónæði eða verið heilsuspillandi, annars vegar í nýju húsnæði og hins vegar í breyttu húsnæði. Vísað er til annarra leiðbeininga þar sem þörf er talin á.

Leiðbeiningar þessar fjalla um:

  1. Íslenski staðallinn „Hljóðvist – Flokkun íbúðar- og atvinnuhúsnæðis“
  2. Reglugerð um hávaða
  3. Byggingarreglugerð
  4. Eftirlit með hljóðvist í umhverfi barna
  5. Hönnun húsnæðis þar sem börn dvelja
  6. Góð ráð gegn hávaða í umhverfi barna

Leiðbeiningar um mæliaðferðir við hljóðmælingar vegna eftirlits

Umhverfisstofnun hefur látið útbúa leiðbeiningar um mæliaðferðir við hljóðmælingar í samræmi við 11. grein í reglugerð nr. 724/2008, um hávaða.

Um er að ræða mæliaðferðir til nota við eftirfarandi mælingar á hljóðstigi:

  • Vegna umferðar frá vegum
  • Vegna flugumferðar
  • Vegna hávaða frá atvinnustarfsemi
  • Vegna hávaða á samkomum

Hljóðstig frá umferð á vegum

Lagt er að jöfnu hvort hljóðstig frá umferð er mælt með tilgreindum mæliaðferðum, eða reiknað út með samnorrænu reiknilíkani fyrir umferðarhávaða. Í báðum tilvikum er niðurstaða miðuð við tilteknar veðurfarslegar aðstæður og leiðrétt miðuð við meðaltals-umferðaraðstæður, bæði varðandi samsetningu umferðar, umferðarmagn og hraða.

Þessar mæliaðferðir miðast við að mælt sé allan daginn, allt kvöldið og alla nóttina. Einnig er þó leyft að mæla í styttri tíma og á sama tíma er þá talin sú umferð sem fer framhjá mælistaðnum, bæði léttir bílar (fólksbílar) og þungir bílar. Einnig skal mæla eða áætla meðalhraða bæði léttra bíla og þungra bíla sem framhjá fara á mælitíma. Þetta má gera með radarmælingum, eða tímamælingum milli fastra punkta (t.d. ljósastaura) eða með því að aka eftir veginum nokkrum sinnum, fylgja umferðinni og lesa af hraðamæli bílsins.

Hljóðstig frá flugumferð

Lagt er að jöfnu hvort hljóðstig frá flugumferð er mælt með tilgreindum mæliaðferðum, eða reiknað út með fullgildu reiknilíkani fyrir hávaða frá flugumferð. Í báðum tilvikum er niðurstaðan miðuð við tilteknar veðurfarslegar aðstæður og einnig meðaltalsaðstæður varðandi flugumferð, þ.e. gerðir flugvéla sem flugvöllinn nota og meðaltalsfjölda flugtaka og lendinga fyrir hverja gerð flugvéla.

Mæliaðferðin er tiltölulega einföld í notkun, en notkunarsviðið er takmarkað við tiltölulega einfaldar aðstæður varðandi veðurskilyrði og hæð flugvélar frá jörðu (stærð hornsins sem flugvélin sést í frá mælistað). Þessi mæliaðferð miðast við að mælt sé við flugtak og lendingu allra flugvélagerða sem máli skipta við tiltekinn flugvöll.

Hljóðstig frá atvinnustarfssemi

Lagt er að jöfnu hvort hljóðstig frá atvinnustarfsemi er mælt með tilgreindum mæliaðferðum, eða reiknað út með viðurkenndu reiknilíkani fyrir umhverfishávaða. Í báðum tilvikum er niðurstaðan miðuð við tilteknar veðurfarslegar aðstæður, og tilteknar aðstæður í rekstri eða framleiðslu.

Við mælingar á hljóðstigi frá atvinnustarfsemi skal mæla skv. annarri af tveimur norrænum mæliaðferðum:

Þessar mæliaðferðir miðast við að mælt sé allan daginn, allt kvöldið og alla nóttina. Einnig er þó leyft að mæla í styttri tíma. Skilgreindar eru veðurfarslegar aðstæður, einkum varðandi vindátt og vindhraða, og mæla skal vindhraðann á mælitímanum.

Hljóðstig á samkomum

Viðmiðunarmörk fyrir hljóðstig eru annars vegar sett fyrir samkomustaði og útiskemmtanir til að takmarka það hljóðstig sem gestir og starfsmenn dveljast í. Þessi kafli fjallar um mælingar á slíku hljóðstigi. Hins vegar eru svo umhverfisáhrif á nærliggjandi byggð, vegna hávaða sem berst frá samkomustöðum, en um það gilda ákvæði um hávaða frá atvinnustarfsemi. Í slíkum tilvikum skal nota mæliaðferðir eða reiknilíkön fyrir hljóðstig frá atvinnustarfsemi.

Lýsing á mæliaðferðinni

Ef gesturinn er á sama stað allan tímann (tónleikar, kvikmyndasýningar o.s.frv.) skal mæla á þeim stað þar sem hljóðstigið er hæst. Ef viðburðurinn stendur lengur en 1 klst. skal ákvarða jafngildishljóðstig og hámarkshljóðstig fyrir öll 60 mínútna tímabil sem viðburðurinn nær yfir, svo og jafngildishljóðstig fyrir viðburðinn í heild. Ef viðburðurinn er styttri en 1 klst. er mælt jafngildishljóðstig og hámarkshljóðstig fyrir viðburðinn í heild.

Ef gesturinn er á hreyfingu (skemmtistaðir, ölstofur, líkamsræktarstöðvar o.s.frv.) er jafngildishljóðstig og hámarkshljóðstig mælt í 15 mínútur. Jafngildishljóðstig er mælt á þeim stöðum þar sem gesturinn hefur einhverja viðdvöl, en hámarkshljóðstig alls staðar þar sem leyfilegt er að gestir séu.

Ef dansgólf er á staðnum skal mæla jafngildishljóðstig þar, og e.t.v. á einum stað enn, eftir því hvernig dreifing hljóðsins er á staðnum. Ef ekki er dansgólf á staðnum skal mæla jafngildishljóðstig þar sem hljóðstigið er hæst. Hámarkshljóðstigið er mælt þar sem hljóðstigið er hæst.

Rauði listinn

Rauði listinn

Veita þarf ákveðnum friðlýstum svæðum á Íslandi sérstaka athygli og aðhlynningu.
Meira