Náttúruvernd
Náttúruvernd snýst um verndun landslagsgerða, náttúruminja og líffræðilegrar fjölbreytni, en með líffræðilegri fjölbreytni er átt við fjölbreytni innan tegunda, milli tegunda og milli vistkerfa. Með náttúruvernd er dregið úr hættu á að líf, land, sjór, vatn eða andrúmsloft spillist eða mengist, reynt að vernda það sem þar er sérstætt eða sögulegt og stuðla að því að íslensk náttúra fái að þróast eftir eigin lögmálum. Um leið er leitast við að auðvelda umgengni og kynni þjóðarinnar af náttúru landsins og menningarminjum.
Friðun er ein þeirra aðferða sem beitt er við náttúruvernd. Tilgangur friðunar er margs konar, svo sem verndun búsvæða plantna og dýra, jarðmyndana og landslags. Með friðun er einnig reynt að tryggja rétt okkar og komandi kynslóða til að njóta útivistar í lítt snortinni náttúru.
Náttúruvernd er eitt af helstu viðfangsefnum Umhverfisstofnunar. Undir þennan lið falla friðlýsingar, rekstur friðaðra svæða, gerð og framfylgd Náttúruverndaráætlunar, samskipti við náttúrverndarnefndir sveitarfélaganna, fræðsla um íslenska náttúru og margt fleira. Sjálfbærnivísar eru afar mikilvægt tæki til að fylgjast með hvernig þessu starfi miðar. Hins vegar er ekki alltaf auðvelt að leggja mælistiku á árangurinn og í sumum tilvikum verður hann ekki ljós fyrr en komandi kynslóðir leggja mat á hann. Nokkra þætti er þó auðveldlega hægt að mæla og nýta til að gefa vísbendingu um árangurinn af starfinu.
Markmið
Umhverfisstofnun hefur sett sér eftirfarandi markmið varðandi náttúruvernd:
- Gera upplýsingar um umhverfismál aðgengilegar almenningi og hagsmunaaðilum og gera þeim þannig kleift að hafa áhrif á umhverfi sitt.
- Vinna að vernd, viðhaldi, endurheimt og nýtingu þeirra auðlinda sem felast í náttúru Íslands, byggt á sjónarmiðum um líffræðilega fjölbreytni, varðveislu jarðmyndana og landslagsheilda.
- Stuðla að verndun og sjálfbærri nýtingu villtra dýrastofna.
- Kynna rétt almennings til að njóta útivistar í náttúrunni og með því bæta og tryggja lýðheilsu landsmanna.
- Vistkerfisnálgun verði beitt við heildstæða stjórnun á umhverfi í vatni og hafi.
Sjálfbærnivísar
Umhverfisstofnun notar eftirtalda sjálfbærnivísa til að fylgjast með loftgæðum og miðla upplýsingum um þau:
- Friðlýst svæði
- Endurheimt votlendis
- Haförninn
- Fjöldi starfsvikna
Votlendi er mikilvægt búsvæði fugla, smádýra og plantna. Framræsla votlendis þurrkar upp jarðveginn og spillir búsvæðum, auk þess sem framræslan losar um hluta þess kolefnis sem bundið er í jarðveginum. Þetta kolefni losnar út í andrúmsloftið sem koltvísýringur, sem eykur á gróðurhúsaáhrifin. Votlendi á Íslandi er nú um helmingur þess sem var á landnámsöld. Á síðari hluta 20. aldar var mikið af votlendi þurrkað upp með framræslu mýra, en sú þróun stöðvaðist að mestu um 1993. Síðan þá hefur nokkuð af votlendinu verið endurheimt með markvissum aðgerðum, en annars staðar hefur náttúran smátt og smátt færst til fyrra horfs án aðstoðar manna, með því að framræsluskurðum hefur ekki verið haldið við. Vegagerð á líka sinn þátt í eyðingu votlendis, en á síðustu árum hefur verið kappkostað að endurheimta votlendi í stað þess sem fer undir vegagerð, m.a. vegna ákvæða í lögum um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda. Áætlað er að heildarflatarmál framræsts lands á Íslandi sé um 4.000 km2 eða um 400.000 hektarar.
Heimild: Hlynur Óskarsson, Landbúnaðarháskóla Íslands.
Íslenskum stjórnvöldum ber skylda til að viðhalda fjölbreytninni í dýra- og plöntulífi lands og sjávar samkvæmt Samningnum um líffræðilega fjölbreytni og fleiri alþjóðasáttmálum sem Ísland er aðili að. Liður í þessu er að grípa til sérstakra aðgerða vegna tegunda í útrýmingarhættu.
Fjöldi starfsvikna landvarða og sjálfboðaliða er einn þeirra mælikvarða sem geta gefið vísbendingu um hvernig miðar í náttúruverndarstarfinu, eða í það minnsta um þá áherslu sem lögð er á það starf.
Landverðir hafa umsjón með margvíslegum störfum í þjóðgörðum og á náttúruverndarsvæðum víðs vegar um landið. Meðal annars má nefna móttöku og fræðslu til ferðamanna, náttúruvernd og eftirlit og rekstur gestastofa. Auk landvarða starfar fjöldi sjálfboðaliða í þjóðgörðum landsins á hverju sumri.
Heimild: Umhverfisstofnun.
