Garðurinn
Tími trjámaðksins er í lok maí eða fyrri hluta júní á hverju ári. Þá fer hann á stjá í görðum landsmanna og margir garðeigendur spyrja sig: Þarf ég að láta „eitra“ hjá mér? Hér eru nokkur atriði sem garðeigandinn getur haft til hliðsjónar til þess að stuðla að því að sem minnst röskun verði á lífríki garðsins og jafnframt að viðkvæmur gróður sé varinn fyrir skemmdum.
Mikilvægt er að átta sig á því að skordýraeitur drepur öll skordýr sem það lendir á, hvort sem þau eru skaðleg eða gagnleg. Hin gagnlegu skordýr lifa oft á skaðvöldunum sem eru að hrjá plönturnar okkar og veita okkur því lið í baráttunni gegn þeim, en þau geta líka verið fæða fyrir önnur dýr.
Trjámaðkurinn sjálfur er fæða fyrir fugla þannig að þegar við úðum gegn honum erum við að draga úr fæðuframboði fyrir dýr sem við viljum hafa í kringum okkur. Lífríki garðsins er þannig samofið og með úðun erum við að grípa óþyrmilega inn í gang náttúrunnar.
Barrtré, alaskaösp, gljávíðir, gullregn og sólber eru dæmi um trjátegundir sem eru alveg lausar við trjámaðk og ætti þess vegna aldrei að úða.
Margar tegundir sem verða fyrir skemmdum ná sér aftur á strik þótt ekkert sé úðað vegna þess að ný laufblöð vaxa fram og fela þau sem hafa skemmst. Þetta á til dæmis við um birki.
Víðir, toppar, kvistar og misplar eru tegundir sem helst geta orðið fyrir miklum skemmdum af völdum trjámaðks og því oft nauðsynlegt að beita úðun til að verja þær. Mikilvægt er þá að úða einungis þessar tegundir til þess að raska sem minnst vistkerfi garðsins.
Hvernig á að bregðast við þegar garðaúðarinn birtist og býður þjónustu sína?
- Kanna hvort viðkomandi sé með leyfi til garðaúðunar og geti framvísað leyfisskírteini frá Umhverfisstofnun.
- Meta þörf fyrir úðun áður en hafist er handa. Garðeigandinn ætti sjálfur að fara út í garðinn og taka þátt í matinu þannig að hann upplifi ástandið í eigin persónu.
- Ef skoðun leiðir í ljós skemmdir á gróðri en lítið sem ekkert sést af trjámaðki, þá er orðið of seint að úða og í raun og veru hreinlega skaðlegt vegna þess að þá er verið að drepa saklaus nytjadýr, auk þess sem laufblöðin á plöntunum láta oft á sjá eftir úðun.
- Ef hvorki sjást skemmdir né maðkur er heldur ekki gagn að úðun, þá hefur maðkurinn enn ekki klakist út, þannig að virka efnið nær ekki til hans. Rétti tíminn til þess að bregðast við er því mjög skammur og mikilvægt að fylgjast vel með og grípa til aðgerða á hárréttum tíma.
Um þriðjungur af heimilisúrgangi okkar eru matarleifar sem hægt er að nýta til heimajarðgerðar og með því getum við dregið verulega úr magni þess sorps sem við sendum frá okkur. Að auki getum við nýtt nær allan úrgang sem til fellur í garðinum. Við jarðgerð er lífrænum úrgangi umbreytt í moltu sem þykir besti jarðvegsbætir sem völ er á, gerir jarðveginn frjósamari og léttari og um leið heilbrigðari.
Við getum gróflega skipt efni sem við notum til jarðgerðar í tvo flokka, annars vegar grænt efni sem inniheldur hlutfallslega mikið að næringarefnum og brotnar hratt niður og hins vegar brúnt efni sem inniheldur mikið af tréni, brotnar hægar niður og er stundum líka kallað stoðefni. Velheppnuð jarðgerð byggir á því að blanda saman grænu og brúnu efni í hæfilegum hlutföllum.
- Grænt efni til heimajarðgerðar er til dæmis matarúrgangur eins og ávextir, grænmeti, brauð, eggjaskurn, kjöt, fiskur, tepokar og kaffikorgur eða garðaúrgangur eins og gras og illgresi.
- Brúnt efni til heimajarðgerðar er til dæmis hey, visnað lauf, niðurklippir runnar og trjákurl úr garðinum eða pappírsþurrkur, sag, niðurrifin dagblöð og pappi.
- Efni sem ekki hentar til heimajarðgerðar er til dæmis bein, timbur, ryksugupokar, aska, hunda- og kattasandur og allur ólífrænn eða einhæfur úrgangur.
Plöntuvarnarefni eru notuð við ræktun skrautplantna og matvæla, svo sem ávaxta, grænmetis og kornvöru, til þess að koma í veg fyrir eða draga úr skaða af völdum sveppa, illgresis, skordýra og annarra meindýra. Stýriefni teljast líka til plöntuvarnarefna en þau eru meðal annars notuð til þess að örva rótarmyndun græðlinga eða hemja spírun kartaflna í þeim tilgangi að auka geymsluþol þeirra.
Aðeins er heimilt að setja plöntuvarnarefni á markað hér á landi ef til þess hefur fengist leyfi hjá umhverfisráðuneyti og það gefur út skrá yfir efni sem leyfð eru til notkunar hverju sinni. Ítarlegar rannsóknir eru gerðar á því hvort efni geta valdið okkur sjálfum eða umhverfinu skaða og áhætta af notkun þeirra er metin áður en leyft er að setja þau á markað.
Þegar plöntuvarnarefni er dreift eða úðað yfir matjurtir þarf að líða ákveðinn tími frá því að efnið er notað þangað til óhætt er að uppskera og neyta afurðanna. Þetta er gert til þess að efnin nái að brotna niður og ekki verði til staðar efnaleifar í því sem við neytum. Ef við virðum uppskerufrestinn og fylgjum í hvívetna leiðbeiningum um notkun efnanna á okkur ekki að vera nein hætta búin.
Plöntuvarnarefni eru flokkuð í 4 hættuflokka, X, A, B og C. Hættulegustu efnin eru í hættuflokki X en þau hættuminnstu í hættuflokki C. Sérstök leyfi þarf til þess að selja plöntuvarnarefni í hættuflokkum X, A og B. Verslanir og lyfjabúðir sækja um slík leyfi til umhverfisráðuneytis. Aðeins atvinnumenn hafa heimild til þess að nota plöntuvarnarefni í hættuflokkum X og A en heimilt er að selja almenningi efni í hættuflokkum B og C þannig að hann er einungis að nota hættuminnstu efnin.
Þegar kemur að því að velja plöntuvarnarefni til að bregðast við vanda er vert að benda á þann valkost að nota efni sem hafa sem minnst neikvæð áhrif á náttúruna. Hægt er að fá efni sem innihalda náttúruleg plöntuvarnarefni eins og pýretrum, sápur eða olíur sem brotna tiltölulega hratt niður í náttúrunni og valda því lágmarksskaða á umhverfinu.Mikilvægt er að fylgja leiðbeiningum um blöndun og meðferð plöntuvarnaefna, ekki síðst vegna gróðursins sjálfs. Sé notuð of sterk blanda af varnarefni eða úðað við óviðeigandi aðstæður, til dæmis í mikilli sól, getur það valdið því að blöðin á plöntunum sviðna og skemmast. Á hinn bóginn getur það gerst að úðun beri ekki tilætlaðan árangur gegn skaðvaldinum ef notuð er of dauf blanda eða úðað í rigningu. Stöndum vörð um umhverfið, notum plöntuvarnarefni ekki að óþörfu og á réttan hátt.
Það hefur færst í vöxt undanfarin ár að köngulær gera sig heimakomnar utan á húsum landsmanna og er það sumum til nokkurs ama. Einkum mun það vera krosskönguló sem á þetta til og þá er stundum gripið til þess ráðs að úða allt húsið að utan með skordýraeitri til þess að ráða niðurlögum hennar.
Hér er rétt að staldra við og íhuga aðeins hvaða skaða köngulærnar valda okkur í raun. Þær láta okkur mannfólkið til dæmis alveg í friði, eru ófleygar og stinga hvorki né bíta. Hins vegar veiða köngulær í vef sinn ýmis fleyg skordýr sem okkur kunna að þykja hvimleið, þær geta jafnvel veitt geitunga og komið þeim fyrir kattarnef.
Í umhverfi okkar er urmull skordýra og annarra smádýra og á milli þeirra er flókið samspil. Sum þeirra eru fæða fyrir stærri dýr, önnur eru rándýr eða sníkjudýr sem lifa á hinum smádýrunum og enn önnur geta valdið skaða á gróðri. Við úðun með skordýraeitri drepast öll þessi smádýr hvort sem þau eru til ama eður ei þannig að með þessum aðgerðum erum við að grípa óþyrmilega inn í gang náttúrunnar og jafnvel að skapa meiri vanda en við leysum.
Best af öllu er að forðast algerlega eiturefnanotkun og beita aðeins þeim aðferðum sem ekki hafa nein neikvæð áhrif á umhverfið. Það má til dæmis losna við köngulóavefi með því að sópa þeim burt. Aldrei ætti að úða að utan heilu húsin algerlega óháð því hvar vandinn er til staðar heldur einbeita sér að þeim stöðum þar sem dýrin eru til ama. Á þann hátt drögum við úr neikvæðum áhrifum aðgerðanna á lífríkið og náum um leið að leysa þann vanda sem við er að stríða.
Meindýraeyðar eru fagmenn þegar kemur að því að eyða köngulóm og skordýrum í hýbýlum manna og á öðrum þeim stöðum að sem þessi dýr eru til ama. Þeir hafa þekkingu og reynslu á þessu sviði og aðgang að réttu efnunum til þess að ná árangri. Þegar verið er að losna við köngulær eða önnur smádýr á afmörkuðu svæði skiptir sköpum að nota efni sem hafa eftirvirkni, það er að segja, halda dýrunum frá svæðinu í einhvern tíma eftir úðun. Meindýraeyðar hafa aðgang að slíkum efnum.
