Hávaði
Hljóð er bylgjuhreyfing í lofti. Eðlisfræðilega er enginn munur á hávaða og hljóði, en frá sálrænu sjónarhorni er hljóð upplifun. Hávaði er skilgreindur sem óæskilegt eða skaðlegt hljóð.
Hávaði er talinn eitt af stærstu heilbrigðisvandamálum nútímans. Þó hávaði sé ekki lífshættulegur getur hann haft mikil áhrif á heilsu okkar og lífsgæði. Áhrif hans fara eftir því af hvaða toga hávaðinn er, tíðnisvið hans og styrkleika, hvernig hann breytist með tímanum og á hvaða tíma sólarhringsins við heyrum hann.
Mælieining fyrir hljóð er desiBel (dB) sem er lógaritmískur skali, þannig að 3ja dB hækkun á hljóðstigi jafngildir tvöföldun á styrkleika þess. Til þess að taka tillit til breytilegrar næmni mannseyrans fyrir mismunandi tíðni hljóðs, er við mælingar beitt ákveðinni síu og er þá talað um dB(A). Venjulegt samtal getur verið um 60 dB. Fari hávaði yfir ákveðin mörk getur hann farið að valda heyrnarskemmdum. Hættumörk eru talin vera við 80-85 dB jafngildishljóðstig eða við styttri hljóðtoppa 120-130 dB.
Hættan eykst með auknum hljóðstyrk og lengd þess tíma sem dvalið er í hávaða.
Hávaði er nánast alls staðar í daglegu umhverfi okkar og uppspretturnar margar, bæði í vinnuumhverfinu og þar sem við verjum frítíma okkar, jafnt heima sem heiman.
- Umferð á láði, legi og í lofti
- Tæknibúnaður innan dyra sem utan
- Iðnaður og atvinnustarfsemi
- Hávaði frá nágrönnum
- Byggingastarfsemi og ýmis konar framkvæmdir
- Íþróttir og líkamsrækt
- Tómstundir og menningarviðburðir
Í þéttbýli er það aðallega hávaði frá umferð og nágrönnum sem angrar fólk, auk hvers kyns tækjabúnaðar í byggingum.
Hávaði á/frá vinnustöðum er m.a. margs konar vélarhljóð svo sem frá blásurum, kælipressum, hristurum, kvörnum og vinnuvélum af ýmsu tagi. Hljóðdæmi frá Vinnueftirlitinu með upplýsingum um áhrif hávaða (mp3). Á skrifstofum veldur ýmis konar utanaðkomandi hávaði truflun, en einnig geta loftræsikerfi, ljósritunarvélar, prentarar og tölvur o.fl. valdið truflun. Í skólum og leikskólum eru það gjarnan athafnir barnanna sem valda mestum hávaða. Frekari fróðleik og upplýsingar um hávaða á vinnustöðum má finna á vefsíðum Vinnueftirlitsins.
Hávaði á tónleikum, diskótekum, akstursíþróttasvæðum, frá vélsögum, vasadiskóum, leikföngum og flugeldum veldur oft heyrnarskaða.
Í reglugerðum er að finna ákvæði um hávaða á vinnustöðum, hönnun húsa varðandi hljóðvist þeirra og um hávaðamörk utanhúss. Þá geta heilbrigðisnefndir gefið fyrirmæli vegna ónæðis af hávaða á skemmtistöðum, frá hljómflutningstækjum og öðrum tækjum á almannafæri.
Byggingarfulltrúar, heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga og Vinnueftirlit ríkisins hafa eftirlit með hljóðhönnun húsa, hávaða og mæla hljóðstig og ómtíma. (ómtími er sá tími sem tekur hljóð að deyja út).
Á hávaðasömum vinnustöðum þar sem jafngildishljóðstig er yfir 85 dB á að skaffa starfsfólki heyrnarhlífar, en í skólum og leikskólum er ekki hægt að nota slíkt.
Hávaðamælingar í skólum, leikskólum, íþróttahúsum og sundhöllum hér á landi sýna að þessir staðir uppfylla ekki kröfur um ómtíma auk þess sem meðaltal hljóðstigs þar er oft yfir hættumörkum ( 80-85 dB ). Þetta er verulegt áhyggjuefni einkum vegna þess að heyrn barna er viðkvæmari en fullorðinna. Þá sýna niðurstöður mælinga á tónleikum að þar fer hávaði oft langt yfir hættumörk.
Hávaði dregur mjög úr lífsgæðum, hann getur valdið varanlegum heyrnarskaða og eyrnasuði, hann truflar svefn og hvíld, dregur úr málskilningi og námsgetu og veldur stressi.
Heyrnarskerðing er algengasta afleiðing hávaða og algengasti óafturkræfi vinnuskaðinn.
Hávaði getur breytt eðlislægu svefnmynstri. Svefntruflanir geta svo leitt m.a. til þreytu, streitu, depurðar og minnkaðrar framkvæmdahæfni. Streita veldur svo m.a. aukinni framleiðslu streituhormóna, hækkun blóðþrýstings og eykur hættu á hjarta- og æðasjúkdómum.
Rannsóknir sýna að mikill hávaði hefur neikvæð áhrif á málþroska og náms- og lestrargetu barna. Börn eiga erfiðara með að greina talað mál út úr hávaða en fullorðnir. Fyrst við 13-15 ára aldur hafa þau náð sömu hæfni og fullorðnir hvað þetta varðar. Talið er að stóran hluta lestrarörðugleika hjá börnum megi rekja til hávaða í kennslustofunni.
Væg heyrnardeyfa hjá börnum og fullorðnum dregur verulega úr hæfni þeirra til þess að skilja mál og ná hátíðnihljóðum (6 – 8000 Hz), einkanlega þar sem hljómburður er lélegur. Margir óraddaðir samhljóðar hafa tíðnina 6 – 8000 Hz en talið er að 60% af getu okkar til að heyra rétt, og þar með skilja það sem sagt er, byggist á því að heyra samhljóða, en aðeins 5% byggi á getunni til þess að heyra sérhljóða.
Bandarískar rannsóknir hafa leitt í ljós að um 70% framhaldskólanema hafa greinst með forstigseinkenni af varanlegri heyrnardeyfu. Einnig fjölgar ört þeim unglingum sem þjást af eyrnasuði (tinnitus) og segja margir þeirra að það hafi byrjað eftir að þeir höfðu hlýtt á háværa tónlist. Ætla má að ástandið hér á landi sé ekki mjög frábrugðið því sem er í Bandaríkjunum.
Á vinnustöðum er reynt að draga úr hávaða véla og tækja með ýmsum ráðum og starfsfólki útvegaðar heyrnahlífar þar sem jafngildishávaði er > 85 dB. Reynt er að draga úr hávaða frá umferð með byggingu hljóðmana og bættu skipulagi. Á undanförnum árum hefur verið unnið að því að framleiða hljóðlátari bíla, flugvélar og ýmis önnur tæki, en fjölgun þeirra dregur úr gagnsemi þessara aðgerða.Mikilvægt er að gætt sé að hljóðvist húsnæðis strax á hönnunarstigi og því síðan fylgt eftir að rétt sé staðið að málum, því erfitt og kostnaðarsamt er að bæta úr göllum eftir á. Til er hljóðflokkunar staðall fyrir húsnæði, sem eðlilegt er að nota við hönnun húsnæðis. Í eldra húsnæði er hægt að bæta hljóðvist m.a. með því að setja hljóðeinangrandi efni í loft og niður á veggi, nota frekar mjúk gólfefni en hörð og að nota millilag þar sem hörð gólfefni eru notuð. Í skólum og leikskólum má, auk þessa, huga að fækkun barna í kennslustofum, breyttri dagskrá, skipta bekkjum upp í minni hópa, nýta allt húsnæðið, nota mottur þar sem leikið er með hávær og hörð leikföng, setja tappa undir borð- og stólfætur o.s.frv. Þá er mikilvægt að velja vel hönnuð húsgögn, sem ekki valda miklum hávaða.
