Raki og mygla

Hvers vegna þarf að huga að raka og myglu?

Í Evrópu er áætlað að of mikill raki sé í 10-50% (mismikið eftir löndum) af því húsnæði sem fólk býr, vinnur og leikur sér í. Of mikill raki veldur þungu lofti og saggalykt. Loft kólnar við raka veggi en það kallar á meiri upphitun með hærri hitakostnaði. Of mikill raki í húsnæði getur haft slæm áhrif á heilsu fólks. Þeir sem búa í húsnæði með raka og myglu eru í meiri hættu en aðrir að fá sjúkdómseinkenni og sýkingar í öndunarvegi, ofnæmiskvef og astma. Fólk er misviðkvæmt fyrir myglu og sumir hópar eru sérlega viðkvæmir. Sérstaklega þarf að halda raka og myglu frá börnum, eldra fólki, fólki með astma, exem og ofnæmi eða bælt ónæmiskerfi. Rannsóknir sýna að þeir sem búa í vel einangruðum húsum og vel loftræstum leita síður til læknis og leggjast síður inn á sjúkrahús vegna kvilla í öndunarfærum en þeir sem búa í röku húsnæði.

Lykilatriði - Mygla vex aðeins þar sem raki er nægur. Þegar mygla kemur í ljós þarf fyrst að finna hvaðan rakinn kemur.

Hvað veldur myglu?

Aðalorsakir of mikils raka eru:

  • Lekar vatnslagnir, niðurföll eða flóð upp úr niðurföllum
  • Lek þök, stíflaðar rennur, leki með gluggum og brotnar lagnir
  • Loftræsikerfi vantar eða er bilað

Merki um raka af þessum sökum eru oft sýnileg og eru viðgerðir nauðsynlegar til þess að koma í veg fyrir rakann. Í nýbyggðu húsi getur raki stafað af því að steypan hefur ekki enn náð að þorna til fulls. Ef raki í húsnæði stafar af ofangreindum orsökum, getur þurft að hita upp húsnæðið og loftræsa vikum saman til að eyða rakanum. Ef raka virðist ekki vera hægt að rekja til byggingargalla, leka, uppgufunar eða steypu sem er enn að þorna, stafar hann líklega af rakaþéttingu (sjá nánar „Draga úr raka“).

Að fjarlægja myglu

Þegar tekist hefur að finna upptök raka og draga úr honum eða eyða, er næsta skref að ákveða hvort hægt sé að fjarlægja mygluna án aðstoðar fagmanna. 

Þegar myglu má rekja til byggingargalla (leka o.s.frv.) og/eða mygla er í byggingarefni, er ráðlegt að leita til fagmanna. Einnig getur verið gagnlegt að leita ráða um heppilegt val á verktaka. 

Ef mygluvöxt má rekja til rakaþéttingar, mygluflöturinn er minni en 1 m2 og stafar ekki frá frárennslislögnum eða niðurföllum geta íbúar líklega sjálfir leyst vandann með því að fara eftir þessum leiðbeiningum eða leiðbeiningum annarra sem þekkingu hafa á þessum málum. 

Hvort sem íbúar gera þetta sjálfir eða fá til þess fagmenn, þarf að verja sig fyrir myglugróum með því að nota grímu fyrir öndunarfæri, gleraugu og hanska. Mikilvægt er að velja búnað við hæfi, s.s. grímu með nægjanlega fínni síu svo að myglugró komist ekki að vitum, hlífðargleraugu án loftgata sem myglugró gætu annars farið inn um, hanska við hæfi en oftast duga uppþvottahanskar og jafnvel heilgalla. Hægt er að leita ráðlegginga t.d. í byggingarvörubúðum varðandi viðeigandi búnað. 

Að öllu jöfnu er ekki mælt með að nota sótthreinsiefni eða eiturefni til þess að hreinsa myglu. Ýmis efni eru á markaðnum til þess gerð að hreinsa burtu myglu en hafa skal í huga að sótthreinsiefni ráðast ekki að rótum vandans og geta verið heilsuspillandi. Sé valið að nota slík efni skulu þau notuð með varúð og nægileg loftræsing um rýmið tryggð á eftir. Mælt er með notkun milds sápuefnis við hreinsun. 

 Að fjarlægja myglumengaða hluti

  • Notið hanska, grímu, gleraugu og e.t.v. heilgalla.
  • Notið stóran plastpoka undir mygluð föt, gluggatjöld, gólfmottur og teppi sem þarf að þvo/hreinsa. Metið hvort henda skuli dýnum og mjúkum leikföngum sem lykta af myglu og virðast rök. 
  • Við hreinsunina berast myglugró út í loftið. Hafið glugga opna en lokið dyrum þétt til að koma í veg fyrir að gró berist til annarra herbergja í húsnæðinu. Látið glugga standa opna meðan á hreinsun stendur og eftir hana.
  • Hafið vatn í fötu og blandið vatnið með mildu sápuefni, t.d. uppþvottalegi eða þvottaefni fyrir viðkvæman þvott. Notið þvottaklúta sem má henda eftir notkun. 
  • Strjúkið myglu varlega af veggjum, lofti eða öðrum flötum með klút bleyttum í sápuvatninu. Þurrkið síðan flötinn með þurrum klút. Setjið klútana síðan í plastpoka áður en þeim er hent. 
  • Eftir að myglan hefur verið fjarlægð þarf að hreinsa yfirborð allra flata í herberginu vandlega, annaðhvort með þvotti eða með því að ryksuga og þá helst með HEPA síu (mjög þétt sía sem er notuð til að sía útblástursloft frá ryksugu). 
  • Þegar myglan hefur verið fjarlægð er næsta verkefni að sjá til þess að hún komi ekki aftur. Í næsta kafla eru gefin ráð til þess að koma í veg fyrir raka og rakaþéttingu.

Lykilatriði: Ef vandinn er hvorki af völdum leka né ónógrar eða engrar loftræsingar stafar hann líklega af rakaþéttingu. 

Hvað er rakaþétting? 

Þrír þættir leiða til þess að gufa þéttist í raka á yfirborði flata í byggingum: Rakt inniloft, kaldir yfirborðsfletir og léleg loftræsing. 

  1. Rakt inniloft: Rakaþétting verður þegar gufa þéttist í raka í gufumettuðu innilofti. Heitt loft getur verið rakara (geymt meiri gufu) en kalt loft. Til dæmis myndast gufa þegar heitt vatn rennur í sturtu eða í baðkar. Þegar loftið í baðherbergi mettast vatnsgufu, taka litlir dropar að myndast, fyrst á köldum flötum eins og speglum, gluggasyllum og rúðum. 
  2. Kaldir yfirborðsfletir: Þétting getur orðið meiri þegar loft er kalt. Rakt loft kemst í snertingu við kalda fleti innan dyra og gufan í loftinu þéttist á flötunum. Vatn tekur að renna niður eftir gluggarúðum og veggjum og myndar fúa í gluggaviði en blöðrur á veggfóðri og málningu á veggjum. Ummerki raka og sagga sjást oft á norðurvegg, einkum í hornum, því að norðurveggur húss er oft kaldari en hinir útveggirnir. 
  3. Léleg loftræsing: Raka í innilofti má minnka með loftræsingu. Ef loftskipti eru ónóg eykst vatnsgufa í innilofti og rakaþétting eykst. Auk þess haldast veggir kaldir ef hreyfing á loftinu er ekki nóg til þess að hlýtt loft nái til þeirra. Mygla getur þess vegna myndast þar sem lítil hreyfing er á lofti, t.d. í gluggalausum kjöllurum eða bak við skápa, á stöðum þar sem saman fer léleg loftræsing og kaldir fletir (t.d útveggir) er mikil hætta á mygluvexti. 

Þegar búið er að fjarlægja myglu sem stafaði af rakaþéttingu, þarf að átta sig á hvað veldur þéttingunni og koma í veg fyrir að hún eigi sér stað. 

Að koma í veg fyrir rakaþéttingu

Forðist að mynda raka að óþörfu

  • Sjóðið mat í lokuðum potti svo að vatnsgufan haldist sem mest í pottinum.
  • Látið vatn ekki sjóða að óþörfu eftir að suða er komin upp. 
  • Hengið þvott til þerris utanhúss ef kostur er. Þurrkið þvott annars í þvottaherbergi eða baðherbergi og hafið dyr lokaðar, glugga opinn eða loftræsingu í gangi. 
  • Varist að nota olíu- eða gaseldavélar ef yfir þeim er enginn gufugleypir. Við bruna olíu og gass myndast töluvert vatn. 

Fjarlægið raka með loftræsingu 

  • Loftræsið öll herbergi reglulega til þess að veita röku lofti burt. Hafið í huga að þéttar byggingar þurfa meiri loftræsingu. 
  • Vélknúin loftræsing ætti stöðugt að vera í gangi. 
  • Vatnsgufa myndast við matseld, steypibað og bað í kerlaug. Opnið glugga eða setjið loftræsingu í gang og lokið dyrum svo að vatnsgufa berist ekki inn í önnur herbergi. 
  • Að lokinni matseld eða baði skal hafa allar dyr að herbergjum opnar svo að loft nái að streyma milli þeirra. 
  • Forðist rakaþéttingu í svefnherbergjum með því að hafa glugga opinn í a.m.k. 15 mínútur á hverjum morgni. Við öndun berst töluverður raki í inniloft.
  • Hafið dálítið bil milli veggjar og húsgagna svo að loft nái að streyma bak við húsgögnin. Loftræsið skápa með því að hafa skáphurðir opnar öðru hverju. 
  • Loftræsið ekki kaldan kjallara þegar lofthiti er hærri úti en inni, því að þá þéttist vatnsgufan í heita loftinu á kaldari flötum innan húss. Á heitu sumri er rétt að loftræsa kjallara kvölds eða morgna þegar útihiti er lægri en innihiti. 

Einangrið húsið eða hækkið hita í húsnæðinu 

  • Það er breytilegt hvað fólki þykir þægilegur hiti. Á heimilum er kjörhiti á bilinu 19-22°C í stofum, eldhúsi og baði, en 16-20°C í svefnherbergjum.
  • Þegar enginn dvelst á heimilinu ætti stofuhiti ekki að vera undir 15°C til þess að forðast rakaþéttingu.
  • Hitið ekki köld svefnherbergi á kvöldin með því að opna dyr að upphituðum herbergjum. 
  • Góð einangrun dregur úr hættu á mygluvexti því að í vel einangruðu húsi eru veggir ekki kaldir. Munið þó að þéttir gluggar og byggingar kalla á góða loftræsingu. 

 Ef vandinn er þrálátur

  • Einangra kalda fleti, t.d kaldavatnslagnir.
  • Setja loftristar á glugga.
  • Nota rafmagnsviftur eða vélknúna loftræsingu. 
  • Fá fagmann til þess að leggja mat á einangrun hússins. 
  • Að einangra háaloft og holrúm í veggjum, og setja þéttilista með dyrum og gluggum.
Umhverfisstofnun hélt námskeið þann 24. október 2008 um innivist með áherslu á sveppa- og mygluskemmdir í húsnæði. Námskeiðið var einkum ætlað heilbrigðisfulltrúum en var að hluta til opið almenningi. 

Fyrirlesari var Kjell Andersson yfirlæknir á umhverfis- og atvinnusjúkdómadeild Háskólasjúkrahússins í Örebro. Hann hefur mikla reynslu og gert margar rannsóknir á sviði innivistar, jafnframt hefur hann skrifað fjölda greina um efnið (sjá Ítarefni). Kjell Andersson er vel þekktur og vinsæll fyrirlesari á sínu sviði. 

Í fyrirlestrinum kom fram að þegar um sveppa- og mygluvandamál er að ræða í húsnæði, sem stafa af miklum raka og/eða leka, þá sé mikilvægast að byrja á að finna orsakir rakans og lagfæra skemmdirnar og þrífa burt myglu og sveppi. Kjell telur að yfirleitt sé óþarfi að leggja í kostnað vegna sýnatöku einkum þegar þekkingu skortir til að meta niðurstöðurnar. Peningunum sé betur varið í að koma í veg fyrir leka og raka og í viðgerðir á skemmdu húsnæði. 

Margar rannsóknir benda til að samband sé milli þess að búa/dvelja í rakaskemmdu húsnæði og vanheilsu. Það hafa einnig verið gerðar rannsóknir sem sýna fram á rekjanleg tengsl milli dvalar í rakaskemmdu húsnæði og óþæginda í augum og öndunarvegi. En reynslan sýnir að yfirleitt dregur verulega úr einkennum/óþægindum hjá íbúum eftir að gert hefur verið við húsnæðið og það þrifið. 

Margar tilgátur hafa verið settar fram um hvað það sé í rakaskemmdu húsnæði sem valdi vanlíðan og óþægindum t. d. efnaútgufun úr röku byggingarefni, niðurbrotsefni úr lími eða efni af örverufræðilegum uppruna. Í dag er ekki vitað hvaða einstök efni hafa mest áhrif. En fáar ef nokkrar vísbendingar eru um hvaða þættir í húsnæði hafi áhrif á ónæmiskerfið nema rykmaurar og pelsdýr.

Samkvæmt sænskum og finnskum rannsóknum virðist mygla vera veikir ofnæmisvakar (allergen) og aðeins um 2 % íbúa þessara landa hafa myndað mótefni gegn algengum og útbreiddum myglutegundum en til samanburðar hafa rúmlega 30% ofnæmi gegn pelsdýrum, rykmaur eða frjókornum. Þeir sem hafa ofnæmi gegn myglu hafa flestir einnig ofnæmi fyrir sterkari ofnæmisvökum svo sem köttum og grasi.

Upplýsingar og leiðbeiningar:

Inniloft:

Raki og mygla:

Erlendar greinar um innivist eftir Kjell Andersson og fleiri:

Ég held að mygla vaxi á heimilinu, hvað á ég að gera?

  • Nýttu þér upplýsingar og leiðbeiningar Umhverfisstofnunar við mat á því hvort um myglu sé að ræða í húsnæði og hvernig skuli bera sig að við að lagfæra það sem veldur myglunni og hreinsun.
  • Fyrir viðameiri mál er hægt að leita ráðlegginga til heilbrigðiseftirlita á landinu, einkaaðila sem að gefa sig út fyrir að veita ráðgjöf og álit varðandi raka og myglu og iðnaðarmanna.
  • Gagnlegt getur verið að leitast eftir ráðleggingum og meðmælum við val á þjónustuaðilum/verktökum sem bjóða upp á mat, álitsgjöf og lagfæringar vegna raka og myglu. 
  • Sýnatökur geta verið óþarfar, þær geta verið kostnaðarsamar og oft skortir þekkingu til að meta niðurstöður. Ef mygla er sjáanleg er óþarfi að taka sýni til að staðfesta tilvist hennar, sýni eru einkum tekin til að greina aðra þætti, t.d. af hvaða tegund myglan er. Leita skal eftir orsökum myglu og koma í veg fyrir frekari leka og raka og gera við skemmd húsnæði , því mygla getur vaxið áfram svo framarlega sem ekki séu unnar bætur á orsökinni. 
  • Inniloft almennt getur haft áhrif, oft getur hátterni okkar heima við ýtt undir raka og myglu án þess að við gerum okkur grein fyrir því, t.d. þurrkun þvottar, sturtur og eldamennska með lokaða glugga getur aukið verulega á rakastig. Kynntu þér upplýsingar og leiðbeiningar um heilnæmt inniloft.

Ég held að mygla á heimilinu sé farin að hafa neikvæð áhrif á heilsufar mitt, hvað á ég að gera?

  • Leitaðu eftir merkjum um myglu á heimilinu til að meta hvort það sé hugsanleg orsök líkamlegra einkenna þinna. Er rakavandamál til staðar? Er mygla til staðar? Nýttu þér upplýsingar og leiðbeiningar Umhverfisstofnunar við mat á því hvort um myglu sé að ræða í húsnæði og hvernig skuli bera sig að við að lagfæra það sem veldur myglunni og hreinsun. 
  • Margar rannsóknir benda til að samband sé milli þess að búa/dvelja í rakaskemmdu húsnæði og vanheilsu. Þeir sem að eru með undirliggjandi öndunarfærasjúkdóma, s.s. astma og ofnæmi eru oft viðkvæmari fyrir en aðrir. Leitaðu til heimilislæknis ef þú telur að slíkt eigi við hjá þér fyrir frekara mat og ráðleggingar. 
  • Það getur verið ráð að fara úr aðstæðunum í einhvern tíma, t.d. í bústað eða gista hjá vinum. Oft dvína einkenni sem til eru komin vegna áhrifa frá myglu þegar farið er úr aðstæðunum í einhvern tíma. Slíkt getur því einnig styrkt stoð undir það hvort mygla sé til staðar í húsnæði eður ei. Gott getur verið að hafa prufað þetta áður en leitað er til læknis vegna einkenna til að geta greint frá hvort munur var á einkennum.

Hvar get ég leitað mér upplýsinga um raka og myglu? 

Stöðuskýrsla fyrir vatnasvæði Íslands

Stöðuskýrsla fyrir vatnasvæði Íslands

Miklu máli skiptir fyrir ímynd og umhverfisgæði að sýna fram á að ástand vatns sé gott.
Meira