Kyoto og samningar
Rammasamningur Sameinuðu þjóðanna um loftlagsbreytingar (loftslagssamningurinn) hefur það meginmarkið að halda styrk gróðurhúsalofttegunda í andrúmsloftinu innan þeirra marka að komið verði í veg fyrir hættulega röskun á loftslagskerfinu af mannavöldum. Þeim mörkum ætti að ná innan tímamarka sem nægja til þess að vistkerfi geti sjálf aðlagað sig að loftslagsbreytingum og þannig megi tryggja að matvælaframleiðsla sé ekki í hættu og að efnahagsþróun geti haldið áfram með sjálfbærum hætti. Markmið samningsins er því ekki að koma í veg fyrir loftslagsbreytingar heldur að halda aftur af hraða þeirra og að koma þannig í veg fyrir hættulega röskun á loftslagi af mannavöldum.
Með samningnum skuldbinda aðildarríki sig til þess að grípa til aðgerða til þess að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og að auka bindingu kolefnis með ræktun eða verndun gróðurlenda. Einnig skuldbinda ríkin sig til þess að veita upplýsingar um losun sína, stefnumörkun og aðgerðir. Þá eru einnig skuldbindingar um samstarf á sviði tækniyfirfærslu og þekkingaruppbyggingar í þróunarríkjunum. Í samningnum er almenn skuldbinding um að heildarlosun iðnríkjanna verði ekki meiri árið 2000 en hún var árið 1990.
Samningurinn var undirritaður fyrir Íslands hönd á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun í Ríó 1992.
Kyoto-bókunin
Þegar á fyrsta fundi aðildarríkjaþings loftslagssamningsins í Berlín árið 1995 komust fulltrúar aðildarríkjanna að sameiginlegri niðurstöðu um að skuldbindingar samningsins nægðu ekki til þess að ná markmiðum hans. Með ákvörðun sem kölluð var Berlínarumboðið var sérstakri nefnd falið að móta tillögur að strangari skuldbindingum iðnríkjanna, sem skyldu meðal annars fela í sér magntakmarkanir á losun gróðurhúsalofttegunda innan tiltekins tímaramma. Afraksturinn af vinnu nefndarinnar varð sá að á þriðja aðildarríkjaþinginu, sem haldið var í Kyoto árið 1997, var samþykkt að leggja fram til undirritunar bókun við loftslagssamninginn (Kyoto-bókunin). Kyoto-bókunin tók gildi 16. febrúar 2005. Samkvæmt henni skuldbinda ríki í viðauka I (þ.e. iðnríkin, þ.á m. Ísland) sig til þess að halda útstreymi sex gróðurhúsalofttegunda á árunum 2008-2012 innan losunarheimilda sem eru 5% lægri en losun þessara ríkja var árið 1990.
Ákveðið var að taka tillit til aðstæðna ríkja þegar losunarmörk voru sett og eru þau á allt frá því að fela í sér 8% samdrátt miðað við árið 1990 og yfir í 10% aukningu. Samkvæmt bókuninni fékk Ísland mest svigrúm aðildarríkjanna til aukinnar losunar, eða 10%. Evrópusambandið tekur á sig sameiginlega skuldbindingu upp á 8% samdrátt. Í samningum sín á milli hafa ríki sambandsins síðan samið um skiptingu á þessum samdrætti. Fimm ríkjum, Portúgal, Grikklandi, Spáni, Írlandi og Svíþjóð, verður heimilt að auka losun, (t.d. Portúgal um 27% og Grikklandi um 25%) á meðan að önnur draga úr losun (Lúxemborg mest 28%). Mest munar hins vegar um 21% samdrátt Þýskalands sem þar með stendur fyrir því sem næst helmingi af öllum samdrætti innan ESB.
Íslenska ákvæðið
Íslensk stjórnvöld lýstu því yfir á aðildarríkjaþinginu í Kyoto árið 1997 að þau gætu ekki fallist á þær magntakmarkanir sem ríkinu voru ákveðnar skv. Kyoto-bókuninni. Fyrir því voru færð þau rök að vegna smæðar íslenska hagkerfisins hefðu einstakar stóriðjuframkvæmdir svo mikil hlutfallsleg áhrif á heildarlosun ríkisins að skuldbindingar bókunarinnar útilokuðu þær framkvæmdir sem áætlað var að ráðast í á Íslandi á þessum tíma. Aðildarríkjaþingið samþykkti að láta fara fram athugun á möguleikum þess að koma til móts við sjónarmið íslenska ríkisins. Sú vinna leiddi til þess að á aðildarríkjaþinginu í Marrakess árið 2001 var samþykkt ákvörðun nr. 14/CP.7, sem felur upp að vissu marki í sér undanþágu frá skuldbindingum Kyoto-bókunarinnar fyrir ríki þar sem einstök stóriðjuverkefni hafa veruleg hlutfallsleg áhrif á heildarlosun ríkisins á fyrsta skuldbindingartímabilinu. Hefur þessi ákvörðun verið kölluð íslenska ákvæðið
Íslenska ákvæðið gerir ráð fyrir því að koldíoxíðlosun frá nýrri stóriðju eða stækkun stóriðjuvera, sem hefur starfsemi eftir 1990 og leiðir til meira en 5% aukningar í losun á fyrsta skuldbindingartímabili bókunarinnar (2008 - 2012) miðað við koldíoxíðlosun árið 1990, verði haldið utan við losunarskuldbindingar skv. bókuninni eftir að losunarheimildir viðkomandi lands hafa verið fullnýttar. Ákvörðunin nær aðeins til þeirra ríkja sem losuðu minna en 0,05 % af heildarkoldíoxíðlosun iðnríkjanna 1990. Auk þess voru sett ákveðin viðbótarskilyrði. Meðal annars er gerð krafa um notkun endurnýjanlegrar orku, að notkun hennar leiði til samdráttar í losun á heimsvísu, besta fáanlega tækni sé notuð og að bestu umhverfisvenjur séu viðhafðar við framleiðsluna.
Mikilvægt er að undirstrika að íslenska ákvæðið nær einungis til koldíoxíðlosunar frá iðnaðarferlum. Við álframleiðslu losnar auk koldíoxíðs umtalsvert magn af flúorkolefnum. Þetta eru mjög virkar gróðurhúsalofttegundir sem eru langlífar í andrúmsloftinu. Það er því mikilvægt að halda myndun þeirra í skefjum. Losun þessara efna þarf að rúmast innan almennra losunarheimilda Íslands.
Heimildir Íslands
Á fyrsta skuldbindingartímabili Kyoto-bókunarinnar frá 2008 til 2012 nema losunarheimildir Íslands 18.523.847 tonnum koldíoxíð-ígilda. Þetta jafngildir því að losun gróðurhúsalofttegunda megi á tímabilinu nema árlega að meðaltali rúmlega 3,7 milljónum tonna koldíoxíðígilda. Samkvæmt ákvörðun 14/CP.7 við Kyoto-bókunina (íslenska ákvæðið) er Íslandi þó heimilt að halda koldíoxíðlosun frá nýrri stóriðju eða stækkun stóriðjuvera, sem hefur starfsemi eftir 1990 og leiðir til meira en 5% aukningar í losun á fyrsta skuldbindingartímabili bókunarinnar, utan við losunarskuldbindingar sínar eftir að losunarheimildir hafa verið fullnýttar. Heildarmagnið sem halda má utan við losunarheimildirnar nemur samtals 8 milljónum tonna á fyrsta skuldbindingartímabilinu, eða að meðaltali 1,6 milljónum tonna á ári. Að auki verður mögulegt fyrir Ísland eins og önnur aðildarríki samningsins að kaupa heimildir ákolefnismörkuðum og að fá úthlutað sérstökum heimildum vegna þátttöku í verkefnum á sviði loftslagsvænnar þróunaraðstoðar og/eða vegna bindingar kolefnis með landgræðslu og skógrækt.
