Neysla - Innkaup

Við þurfum að hafa í huga að öll neyslan okkar hefur áhrif á jörðina okkar, framleiðsla, flutningar, geymsla og förgun á öllum þessum hlutum. Öll neysla losar gróðurhúsalofttegundir og önnur mengunarefni og því skiptir miklu máli að í hvert skipti sem við ætlum að kaupa eitthvað, að við hugsum okkur um og veltum fyrir okkur hvort við raunverulega þurfum á þessu að halda. Að sleppa því að kaupa poka, eina peysu í viðbót, kertastjaka eða aðrar óþarfa vörur er eitt það mikilvægasta sem við getum gert til að draga úr umhverfisáhrifum okkar.

Hagstofa Íslands hefur tekið saman tölur yfir magn einstaklingsbundinnar neyslu á mann á Íslandi en þær sýna að neysla Íslendinga var 14% yfir meðaltali ESB ríkja árið 2016 sem setti Ísland í 8 sæti í röð landanna 37. 

Ekki kaupa ný tæki, húsgögn og hluti nema að athuga fyrst hvort þú getir endurnotað eitthvað, látið gera við eða fengið lánað. Hversu oft ert þú að nota borvélina þína, saumavélina, sláttuvélina, háþrýstiþvottagræjuna, tjaldið, slípirokkinn… Það er sennilega hægt að halda endalaust áfram. Við höfum vanið okkur á að við þurfum öll að eiga allt, af hverju er það? Viljum við ekki trufla fjölskyldu okkar og nágranna? Er það skylda okkar að eiga allt sem við mögulega þurfum einhvern tíma að nota á lífsleiðinni? Alls ekki nefnilega, hvernig væri nú að treysta nágrannaböndin og spyrja, má ég fá orfið þitt lánað og ég get lánað þér sláttuvélina? Pabbi á örugglega borvél, fæ hana bara lánaða þegar ég þarf á fimm ára fresti að hengja eða festa eitthvað upp. Hvað með að athuga frekar með leigumarkað í stað þess að eyða pening, tíma, plássi og auðlindum í að kaupa enn eitt tækið?

Nokkur góð ráð

  • Spyrja sig fyrst hvort þú þurfir raunverulega á þessum hluta að halda
  • Ef við þurfum að kaupa vörur að þá eigum við að skoða hvort hægt sé að kaupa vörur sem hafa haft minni neikvæð áhrif á umhverfið við framleiðslu. Slíkar vörur eru t.d. umhverfisvottaðar, lífrænar og siðgæðisvottaðar.
  • Kaupa frekar vandaðri vörur sem hafa lengri endingartíma.
  • Spyrja verslunaraðila hvort ekki sé hægt að fá vandaðri vörur eða umhverfisvottaðar. Með því að gera það getum við haft áhrif á vöruúrval og vöruþróun.


Í dag er unnið eftir aðgerðaráætlun um að draga úr notkun einnota burðarplastpoka á Íslandi. Markmiðið er að árið 2019 kaupi hver Íslendingur að hámarki 90 stk. af einnota burðarpokum á ári og að árið 2025 verði þeir komnir í aðeins 40 stk. á ári. Tölur eru á reiki um hver eiginleg notkun er í dag en hún liggur einhvers staðar á milli 100 og 200 stk. á ári á hvern Íslending.

Það er nokkuð ljóst að hvert okkar þarf ekki 100-200 poka á ári og því eigum við að draga úr einnota burðarplastpokanotkun og nota frekar það sem við höfum í höndunum s.s. handtöskur, aðra poka eða töskur. Einnig er hægt að notast við margnota innkaupapoka eða nota plastpokana okkar aftur og aftur.

Það er heldur ekki umhverfisvænt að eiga helling af pokum heima og að þeir séu ekki í notkun. Ef þú ert búin að safna þér upp miklum fjölda af margnota eða öðrum pokum og sérð ekki not fyrir þá á heimilinu, er upplagt að gefa hluta af þeim t.d. til ættingja og vina sem ekki eru byrjaðir að draga úr einnota notkun.

Algengar spurningar

Ef ég kaupi ekki plastpoka, hvað á ég þá að nota undir heimilisúrganginn? Einfalt mál - því meira sem þú flokkar heima hjá þér því færri poka þarftu, því endurvinnsluefni má setja laust í tunnurnar og í gáma á grenndar- og endurvinnslustöðvum. Flestir fá líka óhjákvæmilega alltaf einhverja poka inn á heimilið sem hægt er að nota í staðinn, t.d. brauð- og kartöflupoka, undan fatnaði eða leikföngum. Einnig má benda á að t.d. Reykjavíkurborg leyfir íbúum sínum að setja blandaðan úrgang beint (án poka) í gráu tunnuna en það er svo á ábyrgð íbúa að þrífa tunnurnar reglulega.

Ætti ég að nota maíspoka (lífbrjótanlega) poka undir ruslið mitt? Það er í góðu lagi að nota lífbrjótanlega poka undir ruslið EN við bendum á að það er ekki æskilegt að færa eina einnota notkun yfir á aðra einnota notkun.

Eru maíspokar(lífbrjótanlegir) ekki verri umhverfislega séð en plastpokar? Það fer eftir því hvernig lífbrjótanlegir pokar eru framleiddir, en best er ef þeir eru gerðir úr hliðarafurðum af annarri matvælaframleiðslu og bæði hæfir til moltugerðar og niðurbrjótanlegir í náttúrunni. Þegar lífbrjótanlegir pokar brotna niður (t.d. á urðunarstað) verða til gróðurhúsalofttegundir en metangasi er safnað á urðunarstöðum og það nýtt sem eldsneyti. Einn helsti kosturinn við þessa poka er að ef þeir sleppa út í náttúruna valda þeir ekki sama skaða á lífríkinu og plastpokarnir.

Svo eru líka til fleiri lausnir. Ruslið sem er blautt í tunnunni okkar er matur sem við erum að henda og það fyrsta sem við ættum að gera væri að draga verulega úr matarsóun, molta afganginn eða gefa smáfuglunum afganga.

Lífplast er samheiti yfir plasttegundir sem framleiddar eru úr lífmassa í stað jarðefnaeldsneytis. Einn helsti kosturinn við notkun lífplasts er að efnið er framleitt úr endurnýjanlegum auðlindum, sem olíulindir eru ekki. Helstu hráefni sem notuð eru í lífplast eru maís, sykurreyr, sykur og hálmur. Umhverfisávinning framleiðslunnar eykst enn frekar þegar aukaafurðir frá annarri framleiðslu eru nýttar.

Orðið lífplast er notað bæði yfir lífbrjótanlegt plast og plast sem brotnar ekki niður. Um 1/3 lífplasts sem er framleitt er lífbrjótanlegt en hitt er lífplast sem brotnar ekki niður.

Lífplast sem brotnar ekki niður er framleitt úr lífmassa en hefur alveg sömu uppbyggingu og hefðbundið plast og flokkast því sem slíkt, t.d. til endurvinnslu. Það er því mikilvægt að skilja á milli lífplasts sem á að fara í plastendurvinnslu og lífplasts sem er lífbrjótanlegt. Merkingar á slíku plasti eru t.d. bio-PE, bio-PET, bio-PA og bio-PP. Þessi tegund plasts er notuð í auknum mæli í samsettum umbúðum, til dæmis í plasttappa á drykkjarvörufernum.

Lífplast sem brotnar niður hefur sömu eiginleika og annað lífrænt efni, þ.e. að það brotnar niður í vatn, CO2, lífmassa og metan. Niðurbrotið tekur um 10 vikur ef hita- og rakastig er hentugt og réttar örverur eru til staðar. Einn helsti kosturinn við lífbrjótanlegt plast er því sá að það getur brotnað niður í náttúrunni séu réttar aðstæður fyrir hendi. Hins vegar tekur það yfirleitt mun lengri tíma og brotnar að líkindum aldrei alveg niður vegna þess að réttar aðstæður eru ekki fyrir hendi. Að geta brotnað niður er mikilvægur eiginleiki ef efnið fær ekki rétta úrgangsmeðhöndlun og endar í náttúrunni.  Það er þó alls ekki æskilegt, sér í lagi á Íslandi og þegar lífplast lendir í sjónum. Plast hefur fundist í flestum tegundum sjófugla og fiska en ef lífbrjótanlegt plast kemst í meltingarfæri þessara dýra brotnar það niður og verður að fæðu í stað þess að safnast upp eins og hefðbundið plast. Því hefur lífbrjótanlega plastið ekki sömu óæskilegu áhrif á lífverur og hefðbundið plast eða lífplast sem brotnar ekki niður.

Dæmi um lífbrjótanlegt plast er PLA (polylactic acid) og PHA (polyhydroxyalkanoates). Þessar tegund plasts hefur verið notuð í plastpoka, penna og í stað einnota borðbúnaðar svo eitthvað sé nefnt.

Endurvinnsla á lífbrjótanlegu plasti er síðan með allt öðrum hætti en slíkt plast ætti að fara í almennt sorp eða með lífrænum úrgangi.  Fyrir þá sem eru með heimajarðgerð er þó gott að hafa í huga að ákjósanleg skilyrði til niðurbrots lífplasts eru ekki alltaf til staðar í heimajarðgerð og getur lífplastið því stundum hægt á niðurbroti í jarðgerðartunnu. Ef lífbrjótanlegt plast er flokkað með hefðbundnu plasti getur það dregið úr möguleikum til endurvinnslu plastefnanna og jafnvel leitt til þess að ekki er hægt að senda innihald viðkomandi gáms til endurvinnslu. 

Allt í kringum okkur eru ýmis efni og verðum við fyrir mismunandi áhrifum vegna þeirra. Börn eru mun næmari fyrir efnum í umhverfinu en fullorðnir og því getur verið mikilvægt að varast skaðleg efni á meðgöngu. Því miður geta vörur fyrir börn innihaldið efni sem geta verið skaðleg heilsu og umhverfi og því er best að kynna sér innihaldsefni og læra að þekkja þau sem á að varast. Auk þess skal ekki hika við að spyrja starfsfólk verslana um umhverfisvottaðar vörur.

  • Notaðu eins lítið af snyrtivörum og kremi og hægt er, til að forðast efni sem geta valdið ofnæmi eða hormónaröskunum.
  • Slepptu ilmvatninu og reyndu að nota ilmefnalausar vörur, til að forðast ofnæmisvaka.
  • Kauptu umhverfisvottaðar vörur þegar slíkt er í boði. Þegar þú kaupir umhverfismerkta vöru getur þú verið viss um góð gæði og einnig að varan skaði hvorki þig né barnið þitt. Svanurinn og Evrópublómið eru umhverfismerki sem má finna á vörum og þýðir að varan er framleidd með tilliti til umhverfis og heilsu.
  • Ekki lita hárið, þannig getur þú forðast ofnæmisvaldandi efni.
  • Forðastu að nota vörur í úðabrúsum og málningu vegna þess að þú getur andað að þér efnisögnum sem geta verið skaðleg.

Bleyjur og blautklútar

Áætlað hefur verið að hvert barn noti að meðaltali um 5000 bleyjur á fyrstu árum ævinnar. Því er eðlilegt að foreldrar skoði hvað er best fyrir barnið en um leið hvað er gott val fyrir umhverfið og fjárhaginn. Notkun á bæði einnota pappírsbleyjum og margnota taubleyjum hefur í för með sér neikvæð umhverfisáhrif.

Áhrif pappírsbleyja á umhverfið má rekja til notkunar auðlinda við framleiðslu þeirra og þess úrgangs sem fellur til við notkun þeirra. Pappírsbleyjur eru samsettar úr rakadrægu efni að innan og þunnu, vatnsheldu ytra lagi úr plasti. Mörg efni eru notuð við framleiðslu þeirra eins og t.d. sellulósakvoða, bómull, plastefni, lím, ilm- og litarefni.

Umhverfisáhrif taubleyja eru hins vegar einkum að finna í vatns- og rafmagnsnotkun og losun mengandi efna í vatn. Ef umhverfisáhrifin eru skoðuð út frá Íslandi eru þau mun minni þar sem raforkan okkar telst græn. Ef síðan taubleyjur eru þvegnar á réttan hátt og umhverfisvottað þvottaefni notað þá er auk þess hægt að minnka umhverfisáhrif taubleyja umtalsvert.

Margar blautþurrkur innihalda bæði ilm- og rotvarnarefni. Rotvarnarefnin paraben geta haft hormónaraskandi áhrif og ýmis ilmefni geta valdið ofnæmi. Svansmerktar blautþurrkur innihalda hvorki paraben né ilmefni.

Snuð, pelar og naghringir geta innihaldið þalöt og Bisfenól-A sem geta valdið röskun á hormónajafnvægi líkamans og haft þannig áhrif á kynþroska og frjósemi. Því er mikilvægt að sneiða hjá slíkum vörum og spyrja afgreiðslufólk. 

Jólin eru hátíð ljóss og friðar en líka hátíð neyslunnar. Að mörgu er að hyggja við val á jólagjöfum og um að gera að nota ímyndunaraflið við innpökkunina. Á aðfangadagskvöld berst mikið magn af umbúðum inn í stofur landsins og þá er mikilvægt að flokka og senda þær til endurvinnslu.

Þegar kemur að umhverfisvænna jólahaldi er mikilvægt að við veljum gæði umfram magn. Það getur oft borgað sig að leggja aðeins meira í gjafirnar og fá þá kannski fleiri til að leggja í púkkið en að kaupa eitthvað ódýrt sem eyðileggst fljótt. Þá væri t.d. hægt að leita eftir umhverfisvottuðum gjöfum (Svanurinn, Evrópublómið).

Skemmtilegar gjafir eru líka upplifanir. Í dag eru því miður ansi margir að kaupa gjafir handa ástvinum sínum sem þeir hafa ekki hugmynd um hvort þau vilji eða þarfnist. Í stað þess að kaupa enn eitt dótið í dótahrúguna hjá krökkunum, hvað með að gefa þeim upplifun í staðinn. Fara með frændsystkinin í bíó, leikhús eða eitthvað annað sem þau gætu haft meira gaman af. Þá búum við frekar til gæðastundir með okkar fólki fremur en að kaupa enn eitt dótið sem lendir í ruslinu innan skamms.

Grænni jól

  • Gefðu heimatilbúna gjöf. Hvar liggja hæfileikarnir? Í prjónaskap, sultugerð eða listum?
  • Gefðu upplifun. Bjóddu í leikhús, á námskeið eða í ferð með útivistarfélagi.
  • Gefðu áskrift. Þekkirðu sjónvarpssjúkling? Gefðu honum áskrift að góðri sjónvarpsrás og tónlistarunnandanum áskrift að tónlistarvefverslun.
  • Gefðu bágstöddum. Öll þekkjum við fólk sem á allt og vantar ekkert. Gefðu til góðs málefnis í þeirra nafni og sendu þeim kort sem útskýrir hvernig gjöfin mun nýtast til góðs.

Hver kannast ekki við að eiga allt of mikið af innpökkunarefni inni í skáp, hættum að bæta við í hrúguna og:

  • Notum t.d. einfaldan maskínupappír sem auðveldara eru að endurvinna
  • Endurnýtum dagblöð, tímarit eða plaköt sem gjafapappír og útkoman getur orðið mjög frumlegur jólapakki.
  • Göngum vel frá pappírnum sem gjafirnar okkar voru í og notum aftur að ári.
  • Setjum tvær gjafir saman í eina með því að nota sjálfa gjöfina í innpökkunina, t.d. tauinnkaupapoka, trefla, sjöl og dúka.

Sá sem fær slíkan pakka, veit að meiri hugsun hefur farið í gerð hans og að þér er umhugað um hann með því að gera þitt til að draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum.

Hvernig jólatré?

Á Íslandi gildir að ef við ætlum að kaupa tré þá ætti það að vera ræktað á Íslandi og best er ef það hefur verið ræktað nálægt okkur. Kosturinn við íslenskt ræktuð jólatré er oft sá að skógræktarfélögin þurfa að grisja skógana á hverju ári svo við getum verið að kaupa tré sem hvort sem er þarf að fella.

Hægt er að kaupa erlend sígræn tré en ókosturinn við þau er að í einhverjum tilfellum eru þau ræktuð á stórum ökrum og notað til þess töluvert af eitri og efnum til að auka vöxt þeirra. Þessi tré þarf líka að flytja um langan veg til Íslands sem kostar eldsneyti og veldur losun gróðurhúsalofttegunda.

Margnota tré getur verið betri kostur séu þau notuð í tugi ára, þá eru umhverfisáhrifin frá framleiðslu þeirra orðin minni en losunin frá ræktun og förgun lifandi trjáa. Hér þarf að athuga að flest plasttréin eru framleidd í Asíu og unnin, eins og annað plast, úr olíu, framleiðslan er orkufrek og flytja þarf tréin um langan veg til Íslands. Þegar trjánum er hent verður það svo að plastúrgangi sem misgott getur verið að endurvinna, ef tréð er í fyrsta lagi flokkað til endurvinnslu.

Áramótin og flugeldar 

Áramót á Íslandi er líklega ein mest einnota hátíð landsins. Hattarnir, skrautið, innisprengjurnar og aðallega skoteldarnir gleðja okkur í stutta stund en því miður geta umhverfisáhrifin verið langvarandi.

Það sem gleður okkur við skoteldana er öll sú litadýrð sem fylgir þeim en þessir litir eru tilkomnir vegna mikillar hitunnar þeirra mismunandi efnasambanda sem eru notuð til að búa til skotelda. Efnasamböndin sem er að finna í skoteldum hafa marga mismunandi tilganga, sum eru eldsneyti eða bindiefni og svo eru það litarefnin sem gefa okkur fallega sýningu. Sum þeirra efna sem notuð eru flokkast sem þrávirk efni. Þessi efni brotna hægt niður í náttúrunni sem leiðir af sér að þau hafa mikinn hreyfanleika í umhverfinu en safnast svo helst saman í dýrunum sem eru ofarlega í fæðukeðjunni.

Þau efni sem eru hættulegust eru takmörkuð í notkun og ættu ekki að finnast yfir leyfilegum mörkum í skoteldum (sem eru yfirleitt mjög lágar hlutfallslegar þyngdir). Það stöðvar því miður ekki allt og áramótin 2010-2011 eru dæmi um slíkt tilvik þar sem HCB (hexaklóróbensen) greindist í háum styrk í andrúmslofti Reykjavíkur. HCB er þrávirkt lífrænt efni sem hefur verið notað í framleiðslu á sumum flugeldum þar sem það nýtist til þess að magna upp litina við sprengingu en notkun þess er með öllu bönnuð. Á þessum tíma leiddi það af sér að Umhverfisstofnun tók þátt í samevrópsku verkefni árið 2011 sem miðaði að því að fyrirbyggja þessa notkun til framtíðar. Niðurstöðurnar leiddu í ljós að HCB var til staðar í tveimur skoteldum.

Umhverfisstofnun gerði áætlun á magni þungmálma sem losuð eru út í andrúmsloftið miðað við keypt magn af skoteldum um áramótin 2015. Á súluritinu má sjá dæmi um þá þungmálma sem skoteldar losa og magn þeirra.  

Alls voru þessi efni tæpt tonn að þyngd og var þar mest af blýi, sem er þrávirkt efni. Blý fer í vatn og jarðveg og getur safnast fyrir í tönnum og beinum og valdið okkur heilsufarstjóni s.s. á heila- og taugakerfi, nýrnabilunum og of háum blóðþrýstingi. Það er síðan á ábyrgð innflytjenda að tryggja að flugeldar innihaldi ekki efni sem eru bönnuð.

Þungmálmalosun frá skoteldum er mikil þó að hún sé takmörkuð við stuttan tíma hvert ár. Losunin er mjög svipuð og árleg þungmálmalosun frá bílaumferð (bara farþegabílar) á Íslandi. Árið 2015 keypti hver Íslendingur 1,8 kg af flugeldum samanborið við 1 kg sem Danir keyptu.

Nokkur góð ráð

  • Spyrjum söluaðilann hvort flugeldarnir uppfylli kröfur um efnainnihald
  • Kaupum skraut sem við getum notað ár frá ári, minna af einnota hlutum þýðir minna rusl og minni peningaeyðsla yfir árin
  • Drögum úr innkaupum á flugeldum og skrauti

Umhverfismerki

Á umbúðum neytendavara má finna ýmis merki og finnst mörgum erfitt að átta sig á því fyrir hvað þau standa. Þau sem við köllum umhverfismerki ná til afmarkaðra þátta eins og til dæmis þeirra hráefna sem notuð eru til framleiðslu, hversu mikla orku varan notar, hvernig eigi að farga henni eða merki ætluð til leiðbeiningar fyrir neytendur varðandi umhverfisáhrif vöru eða þjónustu. Norræna umhverfismerkið Svanurinn og Evrópublómið eru algengust slíkra merkja á Íslandi. Það er mikilvægt að kynna sér hvað algengustu merkin þýða því þau hjálpa til við að taka upplýsta ákvörðum um meðhöndlun og vöruval. 

 

SvansmerkiðMerki evrópublómsinsBra miljöval merkiðMerki bláa engilsins

Mynd sem fylgir - Rauði listinn

Rauði listinn

Veita þarf ákveðnum friðlýstum svæðum á Íslandi sérstaka athygli og aðhlynningu.
Meira