Ósoneyðandi efni
Snemma á 8. áratug þessarar aldar fóru menn að hafa áhyggjur af hugsanlegri eyðingu ósonlagsins af völdum klórflúorkolefna (CFC). Síðar hefur verið staðfest að þær áhyggjur eiga við rök að styðjast og að mörg önnur efni valda einnig eyðingu ósonlagsins. Talið er að þynning ósonlagsins hafi náð hámarki í kringum árið 2003.
Vínarsamningurinn er frá 1985 og skuldbindur samningsaðila til að stuðla að verndun ósonlagsins með því að draga úr losun ósoneyðandi efna, með alþjóðlegri samvinnu og rannsóknum. Montreal bókunin er frá 1987 og tekur sérstaklega á ósoneyðandi efnum. Með bókuninni skuldbinda samningsaðilar til að draga markvisst úr notkun ósoneyðandi efna og hætta alveg notkun þar sem umhverfisvænni staðgengilsefni eru til staðar.
Efni sem eyða ósonlaginu innihalda klór (Cl) og/eða bróm (Br). Þetta eru rokgjörn og mjög stöðug efni og geta því borist upp í heiðhvolfið. Eyðandi áhrif þessara efna á ósonlagið eru mjög breytileg og eru skilgreind sem ósoneyðingarmáttur þeirra, ODP-gildi (Ozone Depletion Potential) ODP-gildi CFC-11 (CCl3F) er ákvarðað sem 1 og er ODP-gildi annarra efna skilgreint sem hlutfall af því.
| Efni sem takmörkuð eru vegna ósoneyðingarmáttar | ODP-gildi |
| Halónar | 3-10 |
| Klórflúorkolefni/CFC | 0.6-1.0 |
| Tetraklórmetan | 1.1 |
| 1,1,1-tríklóretan | 0.1 |
| Metýlbrómíð | 0.6 |
| Vetnisbrómflúorkolefni/HBFC | 0.001-0.52 |
| Vetnisklórflúorkolefni/HCFC | 0.02-1.0 |
Halónar
Halónar hafa einkum verið notaðir í slökkvikerfum og handslökkvitækjum. Halón 1211 (CF2BrCl) hefur verið notað í handslökkvikerfi, það er með ODP-gildi 3.0. Halón 1311 (CF1Br) hefur verið notað í slökkvikerfi, það er með ODP-gildi 10.0 og því það efni sem hefur mestan ósoneyðingarmátt. Samkvæmt Montrealbókuninni bar öllum iðnríkjum að hætta framleiðslu og innflutningi nýframleiddra halóna árið 1994. Innflutningur nýframleiddra halóna hefur verið bannaður frá því í ágúst 1993 og innflutningur endurunninna halóna frá því í nóvember 1997. Halóna er enn að finna í eldri handslökkvitækjum og slökkvikerfum. Halónslökkvikerfi í landi og á stærri skipum átti að vera búið að taka niður fyrir árslok 2008. Væntanlegar eru breytingar á neyðarnotkun halóna í flugvélum, flugskýlum og fjarskiptamiðstöðvum á næstu árum, en á evrópska efnahagssvæðinu eru komnar lokadagsetningar á notkun þeirra.
Klórflúorefni
Klórflúorkolefni (CFC) hafa verið notuð í úðabrúsa sem drifefni, sem kæliefni, til framleiðslu frauðplasts, við þurrhreinsun, fituhreinsun og við efnagreiningu. Mest hefur notkunin verið á CFC-11 (CFCl3) og CFC-12 (CF2Cl2) sem drifefni, kælimiðill og þenslumiðill við framleiðslu frauðplasts, en auk þess CFC-113 (C2F3Cl3) við þurrhreinsun og CFC-115 (C2F5Cl) sem kælimiðill í blöndu með HCFC-22. Tvö fyrst nefndu CFC hafa ODP-gildin 1.0 en CFC-113 0.8 og CFC-115 0.6. Samkvæmt Montrealbókuninni bar öllum iðnríkjum að hætta framleiðslu og innflutningi nýframleiddra CFC árið 1996. Innflutningur nýframleiddra CFC hefur verið bannaður frá því í janúar 1995 og innflutningur endurunninna CFC frá því í nóvember 1997. Heimilt er þó að nota CFC sem drifefni í lyfjum til innöndunar. Búast má við að CFC finnist ennþá í gömlum kæli- og frystibúnaði.
Koltetraklóríð
Tetraklórmetan (koltetraklóríð) hefur efnaformúluna CCl4 og ODP-gildi 1.1. Tetraklórmetan hefur verið notað sem leysiefni og við efnagreiningu. Innflutningur tetraklórmetans hefur verið óheimill frá 1. janúar 1995.
Metýlkóroform
1,1,1-tríklóretan (metýlkóroform) hefur efnaformúluna CCl3CH3 og ODP-gildi 0.1. 1,1,1-tríklóretan hefur verið notað sem leysiefni og við efnagreiningu. Innflutningur 1,1,1-tríklóretans hefur verið óheimill frá 1. janúar 1996. Hér á landi var efni notað m.a. í böðum til að leysa upp fitu og hreinsa óhreinindi af málmhlutum fyrir málningu.
Metýlbrómíð
Metýlbrómíð er eitruð lofttegund sem hefur efnafræðiformúluna CH3Br. Efnið er meindýra- og illgresiseyðir og er fyrst og fremst notað við sótthreinsun jarðvegs og uppskeru í því skyni að halda sjúkdómum og meindýrum í skefjum. Einnig er efnið notað við svælingu safngripa og sögulegra bygginga, svælingu skipa og fæðutegunda eins og hnetna og þurrkaðra ávaxta. Mjög lítil notkun hefur verið á metýlbrómíði hérlendis og innflutningur þess bannaður frá nóvember 1994.
Vetnisbrómflúorkolefni
Vetnisbrómflúorkolefni (HBFC) hafa ekki verið notuð hér á landi. Innflutningur þeirra hefur verið óheimill frá því í nóvember 1994.
Vetnisklórflúorkolefni
Vetnisklórflúorkolefni (HCFC). Frá 1. Janúar 2010 hefur verið bannað að flytja inn nýframleitt HCFC. Vetnisklórflúorkolefni voru notuð við framleiðslu frauðplasts og sem kælimiðil í kæli- og varmadælukerfi. HCFC-141b var notað til að þenja frauðplast en er nú bannað. Það hefur efnaformúluna CH3CFCl2 og ODP-gildi 0.11. HCFC-22 er notað sem kælimiðill, eitt sér eða í blöndu með vetnisflúorkolefnum. Það hefur efnaformúluna CHF2Cl og ODP-gildið 0.055. Önnur notkun sem var áður heimil var m.a. í úðabrúsa. Vetnisklórflúorkolefnin innihalda auk kolefnis, flúor og klór (eins og CFC) auk vetnisatóma. Það veldur því að HCFC brotna fyrr niður en t.d. CFC og því hafa CFC mun lægri ODP-gildi. Innflutningur HCFC nú eingöngu heimill ef kælimiðillinn er endurheimtur, sbr. reglugerð nr. 586/2002, um ósoneyðandi efni, til 31. desember 2014.
|
Ár |
halón |
CFC |
tetraklórmetan |
1,1,1-tríklóretan |
HCFC |
samtals |
|
1986 |
80,9 |
195,1 |
- |
- |
- |
>276 |
|
1987 |
107,1 |
201,4 |
- |
- |
- |
>308,5 |
|
1988 |
70,51 |
173,9 |
- |
- |
- |
>244,4 |
|
1989 |
76,5 |
139,7 |
0,01 |
0,60 |
4,8 |
221,6 |
|
1990 |
33,1 |
132,7 |
0,0 |
0,46 |
6,1 |
172,4 |
|
1991 |
26,4 |
93,4 |
0,1 |
0,41 |
6,0 |
126,3 |
|
1992 |
17,7 |
65,2 |
0,03 |
0,53 |
5,1 |
88,6 |
|
1993 |
1,01 |
61,9 |
0,04 |
0,34 |
6,0 |
69,3 |
|
1994 |
0,0 |
30,8 |
0,1 |
0,65 |
7,7 |
39,3 |
|
1995 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,04 |
8,0 |
8.1 |
|
1996 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
8,1* |
8,1 |
|
1997 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
8,9* |
8,9 |
|
1998 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
7,0 |
7,0 |
|
1999 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
6,6 |
6,6 |
|
2000 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
4,8 |
4,8 |
|
2001 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
4,9 |
4,9 |
|
2002 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
2,5 |
2,5 |
|
2003 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
3,2 |
3,2 |
|
2004 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
2,1 |
2,1 |
|
2005 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
2,3 |
2,3 |
|
2006 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
2,3 |
2,3 |
|
2007 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
2,3 |
2,3 |
|
2008 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
1,9 |
1,9 |
|
2009 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
1,9 |
1,9 |
|
2010 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0,0 |
0 |
0 |
Valkostir í stað ósoneyðandi efna
Ósoneyðandi efni hafa mikið verið notuð vegna eðliseiginleika þeirra, efnafræðilegs stöðugleika og óvirkni. Nú eru í notkun eða verið er að taka í notkun, í stað ósoneyðandi efna, efni sem ekki eru ósoneyðandi og valda ekki auknum gróðurhúsaáhrifum. Vetnisklórflúorkolefni (HCFC) voru notuð í stað CFC til bráðabirgða. Vetnisflúorkolefni (HFC) eru einnig notuð í stað CFC. HFC innihalda hvorki klór né bróm og hafa ekki ósoneyðandi áhrif en þau eru gróðurhúsalofttegundir. Þess vegna er mögulegt að notkun þeirra verði takmörkuð í framtíðinni og að hluta til er notkun þeirra takmörkuð hér á landi, þar sem einungis er heimilt að nota þau í kæliiðnaði og sem drifefni í lyfjum, en ekki er heimilt að nota þau sem slökkviefni. Vetniskolefni (HC) framtíðarvalkostir í stað CFC þrátt fyrir að þau séu eldfim.
Drifefni og leysiefni í úðabrúsum
Fyrir u.þ.b. 20 árum var helmingur af því CFC sem notað var í úðabrúsum. Algengustu efnin sem notuð eru í stað CFC sem leysiefni og drifefni í úðabrúsum, eru vetniskolefni og dímetýl/vatn. Unnið er ötullega að því að finna efni sem komið geti í stað CFC sem drifefni í ofnæmislyfjum (til innöndunar). Framleidd eru tæki til innöndunar þar sem notað er duft (án þrýstiefnis) og einnig hefur HFC verið notað sem drifefni.
Leysiefni
CFC, tetraklórmetan og 1,1,1-tríklóretan voru áður notuð sem leysiefni í margháttuðum tilgangi. Við þurrhreinsun er nú notað tetraklóretýlen (perklóretýlen), vatn eða vetniskolefni. Til þess að fjarlægja fitu af ýmiss konar málmhlutum eru nú mest notuð vatnsleysanleg efni eða vetniskolefni. Við hreinsun rafeindatækja eru notaðar ýmsar upplausnir, þ.á.m. vatnsleysanleg efni eða vínandi. Þá hefur ný framleiðslutækni gert hreinsun óþarfa í vissum tilvikum. Val á aðferðum byggist á því hvaða hluti á að hreinsa og hvaða kröfur eru gerðar til hreinsunarinnar.
Kæling
Í stað CFC til kælingar í heimahúsum, við kælingu í verslunum og iðnaði, í hitadælur og loftdælur er notað ammoníak, vetniskolefni, HFC og HCFC tímabundið til ársloka 2010. Náttúrulegir kælimiðlar (t.d. ammoníak, HC) eru sífellt meira að ryðja sér til rúms. Hönnuð hafa verið kælikerfi sem nota vatn og koldíoxíð sem kæliefni og er búist við að þau verði fáanleg á markaði á næstu árum.
Frauðplast
Frauðplast (einkanlega pólýúretanfrauð) er notað við einangrun kæli- og frystiskápa, við hitalagnir, sem einangrun í veggi í kæligeymslum og byggingum, og við framleiðslu húsgagna og dýna. Í stað CFC til framleiðslu frauðs eru nú notuð vetniskolefni, HCFC, HFC eða CO2. Til dæmis er nú farið að þenja einangrun á hitaveiturörum hér á landi með sýklópentan ( sem er vetniskolefni C5H10) nema á samskeytum þar sem HCFC er notað.
Efni til að slökkva eld
Halón 1301 og 1211 hefur verið notað til eldvarna í flugvélum, hernaðarmannvirkjum og - tækjum, í tölvumiðstöðvum, söfnum og víðar. Ný slökkvikerfi eru byggð á annarri tækni eins og ofurnæmri eldvaratækni, stöðugum lofttegundum eða blöndu af slíkum lofttegundum (argon, ínergen, novec 123 og CO2).
