Umhverfistofnun - Logo

Náttúra og jarðfræði

Jarðfræði

Á rekbeltinu sem klýfur landi, mjakast hvor frá annarri tvær af yfirborðsplötum jarðar. Basísk kvika (basalt) út möttli jarðar fyllir upp gapið á milli plantanna og myndar nýja skorpu (nýtt land).

Berggrunnur Friðlands að Fjallabaki myndaðist á vestra rekbeltinu Ameríkuflekanum, fyrir 8-10 milljónum ára. Eldvirkni hófst að nýju á svæðinu fyrir u.þ.b. tveimur milljónum ára við færslu eystra rekbeltisins til suðurs. Orsök eldvirkninnar á svæðinu nú er sú, að heit basísk kvika frá rekbeltinu norðan þess þrengir sér suður, bræðir upp jarðskorpuna og blandast henni í ýmsum hlutföllum.  Blandberg af þessu tagi er m.a. að finna í Laugahrauni, Námshrauni, Dómadalshrauni og Hrafntinnuhrauni.

Eldvirkni á svæðinu var mikil á síðasta kuldaskeiði Ísaldar, en þá mynduðust m.a. móbergsfjöllin Loðmundur og Mógilshöfðar, svo og líparítfjöllin Bláhnúkur, Brennisteinsalda og Kirkjufell.  Líparíthraun frá síðast hlýskeiði ísaldar má m.a. finna undir Norður Barmi og í Brandsgiljum.

Á nútíma (síðustu 10 þús. árum) hefur eldvirknin öll verið á belti sem liggur SV - NA yfir friðlandið frá Laufafelli til Veiðivatna.  Síðast gaus á 15. öld á um 40. km. langri gossprungu norðaustur af Landmannalaugum.  Þá mynduðust Veiðivötn, Laugahraun, Námshraun, Norðurnámshraun, Ljótipollur og mikill hluti vikursandsins sem þekur stór svæði á norðurhluta friðlandsins.

Bergtegundin líparít þekur um 2% af yfirborði Íslands og er Torfajökulssvæðið í suðurhluta friðlandsins stærsta líparítsvæði landsins. Líparítkvika er seig og köld og myndar þykk hraun, lítil að flatarmáli.  Við snögga kólnun myndar kvikan svart og gljáandi gler, svokallaða hrafntinnu, en annars er líparít venjulega grátt, gult, bleikt eða grænt á lit.  Þessi litadýrð stafar fyrst og fremst af jarðhitaummyndun, en Torfajökulssvæðið er eitt mesta jarðhitasvæði landsins eins og hinar fjölmörgu laugar og hverir bera vitni um.

Torfajökulssvæðið er virk megineldstöð.  Sumir jarðfræðingar telja eldstöðina vera Öskju, þ.e. að þar hafi staðið stórt eldfjall með kvikuhólfi undir niðri.  Við minnkandi þrýsting í kvikuhólfinu hafi toppur eldfjallsins sigið ofan í það, en leifar öskjubarmsins séu um Háöldu, Suðurnám, Norður Barm, Torfajökul, Kaldaklofsjökul og Ljósártungur.  Aðrir jarðfræðingar telja að ekki sé um öskju að ræða, heldur hafi fjöll þessi myndast í miklu gosi á síðasta kuldaskeiði.

Gróður

Plöntur eru frumframleiðendur.  Það þýðir að þegar þær vaxa nýta þær orku sólar til að binda ólífræn efni úr jarðvegi og lofti.  Allar aðrar lífverur lifa á plöntum ýmist beint eða óbeint.

Loftslag, jarðvegur og dýralíf ráða mestu um ástand gróðurs á hverjum stað.

Vegna hins kalda veðurfars í friðlandinu er vaxtartími plantna vart nema tveir mánuðir á ári og jarðvegsmyndum er ákaflega hæg.  Í jarðveginn vantar fullrotnuð og veðruð efni.  Hann er því grófur og sundurlaus og vindur og vatn bera hann auðveldlega úr stað.  Sandfok er mikið á svæðinu og í eldgosum kaffærast stórir hlutar þess í hrauni og ösku.  Ef allir þessir þættir eru hafðir í huga og að Landmannaafréttur hefur verið beittur um langan aldur, kemur það engum á óvart hve friðlandið er gróðurlítið.  Samfelldu gróðursvæðin eru frekar smá og þau stærstu og grösugustu í grennd við ár og vötn, t. d. Kýlingasvæðið sem er nær samfelldur flói með pollum og tjörnum og ýmsum votlendisplöntum. Hinn súri líparít-berggrunnur er gróðurlaus á stórum svæðum en móbergsfjöllin eru aftur á móti víða gróin fagurgrænum gamburmosa upp á eggjar.

Í friðlandinu hafa fundist um 150 tegundir af blómplöntum og byrkningum.  Á þurrum melum og hraunum er grasvíðir víða mjög áberandi en klófífa á votlendi.  Í kringum jarðhitann í Landmannalaugum er hálfgerður láglendisgróður.  Mýrastör er áberandi og blómfagrar engjarósir gleðja augu ferðamannsins.

Líf í vötnum

Vötn eru tiltölulaga einangraðir lífheimar.  Þörungar og háplöntur eru þar frumframleiðendur.  Frumframleiðslan er lítil í köldum vötnum og takmarkar fjölda þeirra lífvera sem þar fá þrifist.
Vötnin í Friðlandi að Fjallabaki eru köld fjallavötn.  Auk plantnanna lifa í þeim ýmis smádýr og silungar.  Urriði hefur gengið úr Tungnaá upp í Kýlinga og Kirkjufellsvatn.  Einnig hefur svo lengi sem menn muna verið urriði í Ljótapolli og Frostaðastaðvatni.  Upp úr 1970 var farið að sleppa bleikju í vötn á svæðinu og hefur henni fjölgað svo mjög að nú er í flestum vötnum friðlandsins aragrúi lítilla, ónýtanlegra silunga sem ekki ná að stækka vegna skorts á fæðu.

Árið 1981 var hafin skipulögð netaveiði í vötnunum til að minnka silungsstofnana þannig að þeir yrðu í meira samræmi við frumframleiðni vatnanna.

Fuglar

Fuglalíf er fáskrúðugt eins og víðar á hálendinu.  Sólskríkjur eru algengastar, en á vötnum sjást himbrimar, álftir og óðinshanar.

Himbrimi verpir við Frostastaðavatn og sést oft á Ljótapolli.  Álftir halda sig oft á Frostastaðavatni og Kirkjufellsvatni.  Straumönd sést stöku sinnum á Jökulgilskvísl, og vitað er til þess að hún hafi orpið á svæðinu.